کتاب شناسي توصيفي «انسان شناسي»

منابع مقاله:
مجله معرفت، شماره 81، ايماني، محمد رسول؛


مقدّمه

بحث «انسان شناسي» محور تمام مطالعاتي است که در علوم انسان شناسي انجام مي گيرد. به عبارت ديگر، «انسان شناسي» به مثابه محور مشترک و حلقه اتصال ميان همه رشته هاي علوم انساني عمل مي کند. از سويي ديگر، انسان به واسطه وجود چند بعدي و ذومراتب خويش، مي تواند با روش هاي مختلف شناختي، مورد کنکاش و بررسي قرار گيرد. روش تجربي، وجود انسان را از دريچه حس و تجربه و با استمداد از علومي همانند فيزيولوژي، روان شناسي، مردم شناسي و... مورد مطالعه قرار مي دهد؛ روش عقلي که با نگاهي کلان به ابعاد وجودي انسان و مبدأ و غايت وي، به کشف جايگاه وي در نظام آفرينش مي پردازد و با کمک از فلسفه، لايه هاي غيرمرئي و ماوراء طبيعه وي را به نمايش مي گذارد و در نهايت، نگاه ديني که از دريچه وحي و کلام الهي، به آدمي مي نگرد. پژوهش حاضر با رويکردي جامع نگرانه و کل نگر به انسان سعي بر آن دارد تا مجموعه اي هرچند مختصر از مطالعاتي که با روش هاي مختلف انسان شناسي در اين قلمرو به پژوهش پرداخته اند، گردآوري کرده و به ساحت اهل تحقيق تقديم دارد. به اميد اينکه اين تلاش مفيد و سودمند واقع شود.
انسان شناسي ديني

1. آل علي حسيني شاهرودي، سيد جواد، انسان در مراحل ششگانه، پرديسان، پاييز 1379، ص 432، وزيري.

اين کتاب مراحل تکوين عوالم وجودي انسان را از ديدگاه قرآن مورد بررسي قرار مي دهد و از اين رو، روش آن، روش انسان شناسي ديني است. مراحل شش گانه مورد بحث عبارتند از: عالم ذر، صلب پدران، رحم مادران، دنيا، عالم برزخ و قيامت.

2. باهنر، محمدجواد، انسان و خود سازي، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي دفتر تدوين ونشر آثارشهيد، چ1،1370،178 ص.

کتاب حاضر مشتمل بر مقدّمه اي از «اکبر هاشمي رفسنجاني» و داراي شش فصل مي باشد و تنها سه فصل اوليه آن در حوزه کتاب شناسي مورد بحث مي گنجد. نويسنده در فصل اول کتاب، با عنوان «خودشناسي؛ اولين گام در خود سازي»، به معرفي انسان از ديدگاه قرآن مي پردازد و به جنبه هاي غيرمادي و معنوي او اشاره مي کند. فصل دوم کتاب با عنوان «نفس در قرآن» به ذکر تقسيمات از ديدگاه قرآن اختصاص يافته است. عنوان فصل سوم کتاب «انسان شناسي در اسلام» است و موضوع آزادي و اراده از جمله مباحث اين فصل مي باشد.

3. بهشتي، احمد، انسان در قرآن، (ج 2)، قم، کانون نشر طريق القدس، 1361، 224 ص، رقعي.

در اين کتاب، نويسنده پانزده عنوان فرعي پيرامون انسان در کتاب آسماني مورد بررسي و تحقيق قرار داده است. از جمله اين عناوين فرعي عبارتند از: «انسان و بلاها»، «انسان ضعيف آفريده شده است» و «انسان فطرت خدايي دارد».

4. جعفري تبريزي، محمدتقي، انسان در افق قرآن؛ به ضميمه سه سخنراني ديگر، بي جا، قائم، بي تا، 176+ 91 ص، جيبي.

اين کتاب حاصل سخن راني استاد پيرامون «انسان از ديدگاه قرآن» مي باشد. مجموع مطالب اين سخن راني در دو بخش گنجانده شده است: بخش اول مربوط به ويژگي هاي فردي انسان است و در ابتدا، جريان طبيعي جسماني و رواني او مورد بررسي قرار گرفته است و در قسمت بعد، پس از تقسيم حيات به «حيات طبيعي» و «حيات رواني»، «حيات واقعي» به اصول و قوانين مربوط به هر يک اشاره شده است. در بخش دوم کتاب، ابتدا ثابت مي شود که تمام افراد جهان، بخصوص اجتماعات، داراي اصول و قوانين مي باشند و در ادامه، به سيزده مورد از اين قوانين از ديدگاه قرآن اشاره مي شود.

5. جوادي آملي، عبدالله، انسان در اسلام، تهران، مرکز نشر فرهنگي رجاء، 1372، 144 ص، وزيري.

در ابتداي اين نوشتار آمده است: اين کتاب حاصل دو جلسه تدريس آية الله جوادي آملي در تابستان 1359 براي دانشجويان بوده و از اين رو، شکل منطقي و فلسفي نداشته، در پي کاوش و اقامه برهان و استدلال نمي باشد. مطالب اين مجموعه متشکّل از يک مقدّمه و دو فصل مي باشد. در مقدّمه کتاب، تعريف «محبت حقيقي، مجازي و دروغين» از ديدگاه فلاسفه و عرفا آمده است؛ در بخش اول، کمال انساني از ديدگاه اسلام مورد بررسي قرار گرفته و بخش دوم کتاب نيز به ذکر مطالبي پيرامون معرفت انسان و تبيين معاد و نتايج کمال اختصاص يافته است.

6. حسن زاده آملي، حسن، انسان در قرآن، چ 3، الزهرا، 1374، 258 ص، وزيري.

مطالب کتاب موضوع بندي نشده اند و مؤلف به صورت پراکنده موضوعات را مورد بحث قرار داده است. برخي عناوين مطرح شده عبارتند از: قرآن و تحدّي آن، کدام علم حجاب است ؟ و قرآن و عرفان و برهان از يکديگر جدايي ندارند.

7. حسن زاده آملي، حسن، انسان کامل از ديدگاه نهج البلاغه، قم، قيام، 1372، 179 ص، رقعي.

اين کتاب از يک مقدّمه و يک مدخل و يازده باب تشکيل شده است. مؤلف در مقدّمه، نهج البلاغه را از حيث سند مورد بحث قرار داده و در پي آن است که حجيّت آن را به لحاظ معجزه بودنش به اثبات رساند. در مدخل کتاب، به چهارده مورد از اوصاف اولياي الهي و انسان کامل، اعم از نبي، رسول، وصي و ولي، اشاره شده و در طول ابواب چهارده گانه، اين اوصاف تشريح و تبيين گشته اند. از جمله صفات مورد بحث عبارتند از: ولي اللهي، خليفة اللهي، قطب زمان بودن انسان کامل، معدن کلمات خداوند بودن انسان کامل.

8. سجادي، سيد ضياءالدين، انسان در قرآن، تهران، بنياد قرآن، 1360، 195 ص، وزيري.

مطالب کتاب در پنج بخش گنجانده شده اند. در بخش اول، نويسنده به بحث لغوي درباره واژه «انسان» مي پردازد. بخش دوم به ذکر آيات مربوط به انسان در قرآن اختصاص يافته است. بخش سوم، که عمده مطالب کتاب را در بردارد، به تفسير آيات مربوط به انسان مي پردازد و در بخش چهارم، ديدگاه ديگري غير از قرآن کريم آورده شده است.

9. ص (صفائي)، علي، مسئوليت و سازندگي، هجرت، 1398 ه.ق، 222 ص، رقعي.

مؤلف در اين کتاب، به موضوع تربيتي مي پردازد و ديدگاه اسلام در اين زمينه را بيان نموده، راهکاري مؤثر در جهت بالابردن تأثير تربيتي در انسان ها ارائه مي دهد. اين کتاب متشکل از پيش گفتار با عنوان «حرف هايي براي گفتن» و هشت فصل مي باشد. مؤلف زيرساخت تمامي ساخت ها و ساختمان ها را تفکر مي داند و آن را بستر شناخت و شناخت را عامل مسئوليت تلقّي مي کند و مسئوليت را زمينه ساز سازندگي و بالندگي.

10. مصباح يزدي، محمدتقي، معارف قرآن 3 (انسان شناسي)، چ 2، قم، در راه حق، 1368، ص 321511 ص، وزيري.

اين مجموعه بخشي از سلسله درس هاي «معارف قرآن» است که استاد مصباح يزدي در مؤسسه در راه حق ايراد کرده اند و پس از آن به صورت کتاب منتشر شده است. در اين کتاب ابتدا به وجوه اهميت انسان شناسي اشاره شده و سپس با طرح سؤالاتي درباره انسان، سعي شده است با کمک آيات قرآني، به آن ها پاسخ داده شود. از جمله موضوعات مورد بحث در کتاب عبارت است از: آفرينش انسان در قرآن، روح انسان، خلافت الهي، کرامت انسان، اختيار و جبر، شناخت انواع قدرت در وجود انسان، گرايش ها و اميال، معيار انتخاب، و معاد.

11. مهاجراني، اسماعيل، روان شناسي انسان از ديدگاه اسلام، قم، مرکز تربيت مربي کودک و نوجوان (دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، آموزش)، 130 ص، رحلي.

نويسنده در مقدّمه کتاب، به تاريخچه انسان شناسي غرب اشاره مي کند و سپس پرسش هايي را در مورد انسان مطرح کرده، به بررسي ديدگاه قرآن نسبت به انسان مي پردازد. از جمله مباحث مورد بحث در کتاب عبارتند از: «نفس و جسم»، «نقد مادي گري»، «طبيعت و سرشت آدمي»، «روح انسان»، «خطاهاي تفکر و تأمّل»، «سيماي انسان کامل».

12. نصري، عبداللّه، مباني انسان شناسي در قرآن، تهران، بنياد انتقال به تعليم و تربيت اسلامي، 1361، 330 ص، وزيري، کتابنامه.

اين کتاب با ذکر آراء و نظريه هايي در زمينه انسان شناسي آغاز مي شود و در ادامه، مؤلف با طرح سؤالي به بيان اهميت و ضرورت شناخت انسان مي پردازد و آن گاه با معرفي نگرش قرآن به انسان مي نويسد: «مشخصه اصلي انسان شناسي در قرآن، نگرش جامع و کلي به انسان و پرهيز از نگرش تک بعدي و پاره پاره کردن انسان است.» نقد نظريه انسان شناسي ماترياليسم و داروينيسم، نقد اومانيسم و انسان محوري، طرح و نقد نظريه اريک فروم، ضرورت شناخت و آفات شناخت، هر يک موضوعاتي هستند که فصلي از کتاب را به خود اختصاص داده اند. در انتهاي کتاب، نويسنده هريک از انواع و روش هاي انسان شناسي را نام برده و آن ها را مورد بررسي قرار مي دهد.

13. واعظي، احمد، انسان از ديدگاه اسلام، تهران، سمت 1377، 171 ص.

اين کتاب در پنج فصل تدوين شده است. نويسنده سعي کرده تا روش خود را در اين کتاب، روش انسان شناسي ديني قرار دهد و در اين زمينه تکيه اصلي بر متون ديني مي باشد، هرچند در مواردي از دستاوردهاي فيلسوفان و عرفا نيز استفاده شده است. کتاب در عين اين که جنبه توصيفي دارد و ديدگاه متون اسلامي را بيان مي کند، ولي از نقد آراء و نظرات مخالف نيز خالي نيست.
انسان شناسي عرفاني

1. حسن زاده آملي، حسن، انسان در عرف عرفان، چ 2، تهران، سروش، 1377، 139 ص، کتاب نامه، رقعي.

اين کتاب نگاهي است از دريچه حکمت متعاليه به ابعاد قدسي وجود انسان. مؤلّف کوشيده است تا با ذکر وقايع عرفاني و مکاشفات سبحاني، که عمدتا تجربيات خود ايشان است، قابليت هاي شگفت انگيزي از استعدادهاي قدسي بشر را معرفي نمايد و آن گاه با تمسّک به قواعد و براهيني از حکمت، آن ها را مبرهن و متقن سازد. اين کتاب داراي سه فصل است: فصل اول به تعريف انسان از ديد عرفا اختصاص دارد. فصل دوم مشتمل بر توضيح مختصري درباره عرفان مي باشد. فصل سوم، که عمده مباحث کتاب را به خود اختصاص مي دهد، حاوي ذکر برخي وقايع عرفاني و اصول و براهين متناسب با آن ها از حکمت متعاليه مي باشد.

2. حسن زاده آملي، حسن، دروس معرفت نفس، چ 3، تهران، شرکت انتشارات علمي فرهنگي، 1372، 553 ص، وزيري.

اين مجموعه از سه دفتر تشکيل شده و هر دفتر شامل پنجاه درس است. کتاب حاضر به شناخت نفس از ديدگاه فلسفه و عرفان مي پردازد. نويسنده در هر درس، با اشاره به ويژگي هاي نفس انساني، شواهد و مثال هايي در اين زمينه مي آورد و اصولي را به عنوان قواعد کلي نفس به اثبات مي رساند. از اين رو، در هر درس يا در ضمن چند درس، به برخي از اين اصول به عنوان نتيجه بحث اشاره مي کند.
انسان شناسي فلسفي

1. جعفري تبريزي، محمدتقي، شرح نهج البلاغه، ج 12، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چ 14، 1373، 338+55 ص، وزيري.

بر اساس نظر مؤلّف، بايد «بين حيات انسان آنچه هست» و «حيات انسان آنچه بايد باشد» ملازمه اي برقرار شود تا انسان شناسي دقيق، ممکن و داراي فايده شود. از اين رو، در ذيل خطبه هشتاد و سوم نهج البلاغه، فرصت را مناسب ديده به اين بحث پرداخته است. البته اين بخش از نهج البلاغه به صورت کتاب مستقلي با نام شناخت انسان در تصعيد حيات تکاملي به رشته تحرير در آمده است. مطالب اين مجموعه در يک مقدّمه و دو بخش گنجانده شده اند. در بخش اول «انسان آنچه هست» مورد بررسي قرار گرفته است و مسئله امکان شناخت انسان، ميزان معرفي طبيعت بشر در قرآن و استعدادهاي ذاتي او از نظر اسلام، در ضمن سه فصل بيان شده است. بخش دوم کتاب به مسئله «بايدها» در مورد انسان اختصاص يافته و با استفاده از آيات و روايات، اصولي کلي آورده شده است که شناخت و به کار بستن آن ها انسان را به حيات معقول و تکامل صعودي مي رساند. اين عوامل و اصول در 23 مورد بيان شده اند.

2. حائري يزدي، محي الدين، انسان شناسي، قم، شفق، 1372، 256 ص، وزيري.

مطالب اين کتاب در هشت بخش گردآوري شده، و آقاي سيدابوطالب فنايي مقدّمه اي بر آن افزوده است. دين پژوهان علوم اجتماعي سه نوع ديدگاه از طبيعت انسان ارائه داده اند که عبارتند از: ديدگاه روسو (طهارت انسان) ديدگاه هابز (شرارت طبيعت انسان) ديدگاه لاک (تأثيرپذيري سرشت آدمي از جامعه). آنچه در اين کتاب ارائه شده است، ديدگاهي نو و متمايز از سه ديدگاه گذشته است و اساس آن را دو مرحله اي بودن پديده «تکامل» در وجود انسان و رويارويي دو پديده «فطرت» و «طبيعت» در نهاد آدمي تشکيل مي دهد. دو ديدگاه «انسان دو مرحله اي» و «انسان طبيعت گرا و فطرت گرا»، که زيربناي جهان بيني ارائه شده در کتاب است، بر اين پيش فرض ايدئولوژيکي استوار مي باشد که انسان مي تواند از راه تمايز بين انديشه هاي روشن و مشخص الهي و بين انديشه هاي ناشي از پندارهاي آلوده، راه راست را با ميانجي گري عقل به دست آورد.

3. رجبي، محمود، انسان شناسي، ويرايش حسين دهنوي، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1379، 208 ص، وزيري.

مطالب کتاب در يک مقدّمه و ده فصل گنجانده شده اند. اهمّ موضوعات مورد بحث عبارتند از: تعريف، اهميت و ضرورت انسان شناسي، نقد اومانيسم، خلقت انسان، سرشت و فطرت و تبديل ناپذيري او، جايگاه انسان در نظام آفرينش، بحث آزادي و اختيار، کمال لايق و نهايي نوع انساني، و رابطه دنيا و آخرت.

4. فعالي، محمدتقي، ادراک حسي از ديدگاه ابن سينا، قم، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، 1376، 235 ص کتاب نامه، وزيري.

اين کتاب تحقيقي است در باب ادراک حسي در وجود انسان و تأثير اين ادراک در ساير ادراکات بشري در آثار شيخ الرئيس بوعلي سينا. اين کتاب مشتمل بر يک پيش گفتار و پنج فصل مي باشد. مؤلف در پيش گفتار کتاب، به جايگاه و اهميت و ضرورت شناخت جهات گوناگون نفس اشاره مي کند و در فصل اول، به مسئله نفس و مبادي تصوري و تصديقي آن پرداخته است. موضوع فصل دوم کتاب «قواي نفس» بوده و مشتمل بر مباحثي است همچون: ارتباط قوا با نفس و بالعکس، ارتباط قوا با يکديگر و ارتباط قوا و بدن. موضوع فصل سوم کتاب «ادراک مطلق» است، صرف نظر از حسي يا غير حسي بودن آن. از جمله مباحث اين فصل، مسئله «وجود ذهني» است. مؤلف در فصل چهارم کتاب، مسئله «احساس» را در وجود انسان مورد بررسي قرار داده و در فصل پنجم به تشريح هر يک از حواس پنج گانه پرداخته است.

5. کارل، آلکسيس، انسان موجود ناشناخته، ترجمه حميد عنايت، چ 2، تهران، شهريار، بي تا، 227 ص، رقعي.

نويسنده در اين کتاب، براي «روح» به عنوان بعد غيرمادي وجود انسان، اهميت ويژه اي قايل شده و معتقد است که دو ساحتي دانستن انسان مقدّمه اي براي شناخت واقعي انسان است. از اين رو، بخش قابل توجه اي از مطالب کتاب موبوط به تأثيرات و تأثرات روح از عوامل خارجي مي باشد. عناوين کتاب عبارتند از: روح انسان، روابط روح و جسم، رمز موفقيت انسان، غرايز انساني، انسان کيست؟، بايد نوع فکر عوض شود (درباره منحط دانستن فلسفه هاي مادي و تفکر ماترياليستي)، تأثيرات خارجي وجود انسان، سلامت انسان، زمان و مکان، استعداد انسان، تمدن جديد استعدادهاي او را فلج مي کند.

6. لاندمان، انسان شناسي فلسفي، ترجمه صدر نبوي، مشهد، طوس، 1350، 204 ص، وزيري.

مباحث اين کتاب در 28 فصل تنظيم شده اند. در بخش اول و دوم، به موضوع انسان شناسي و اهميت آن اشاره شده و بخش هاي سوم تا ششم به مسئله انسان شناسي در ادوار گوناگون تاريخ اختصاص يافته اند. انسان شناسي در مکتب هاي مادي و الهي، مباحث بخش هاي هفتم تا سيزدهم کتاب را تشکيل مي دهند. بخش هاي ديگر کتاب نيز به موضوعات متنوّعي از جمله مسئله حيات و زندگي ابدي انسان و ديدگاه هاي گوناگون فلسفي درباره انسان اشاره دارند.

7. مطهري، مرتضي، انسان در قرآن، تهران، صدرا، بي تا، 104 ص، رقعي.

کتاب حاضر مشتمل بر شش فصل بوده و عناوين آن عبارتند از: انسان در جهان بيني اسلامي، موجود چند بعدي (بررسي بعد ادراک و آگاهي)، جاذبه هاي معنوي انسان (علم، خيرخواهي اخلاقي، جمال و زيبايي، تقديس و پرستش، توانايي هاي گوناگون انسان، خودشناسي، پرورش استعدادها، پرورش جسم، پرورش روح)، نقش مؤثر انسان در آينده خويش، شرايط تکليف و آگاهي انسان.

8. مطهّري، مرتضي، انسان کامل، چ 17، تهران، صدرا، 1376، 372 ص، رقعي.

کتاب حاضر حاصل سخن راني هاي استاد مطهري تحت عنوان انسان کامل، در ماه مبارک رمضان 1353 مي باشد. مطالب اين کتاب در 13 جلسه سخن راني گردآوري شده اند. در جلسه اول، تعريف «انسان کامل از ديدگاه قرآن» آمده است و در جلسه دوم بر لزوم هماهنگي در رشد ارزش هاي انساني تأکيد شده است. «وجود درد خداجويي در انسان» موضوع فصل هاي سوم و چهارم مي باشد. فصل پنجم تا سيزدهم به شرح مکاتب مختلف و بيان نظرات هر يک درباره انسان اختصاص داده شده است.

9. مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، (ج3)، چ 6، تهران، صدرا، 1375، 147 ص، وزيري.

موضوع بحث اين کتاب فطري بودن دين در نهاد بشر است، اما از آنجا که در ابتدا مطالبي پيرامون خصوصيات فطرت و سرشت آدمي آورده شده است، در حوزه کتاب شناسي وارد مي شود. اين مجموعه از يازده بخش تشکيل يافته است و شش بخش اوليه آن به فطرت و ويژگي هاي فطري اختصاص يافته است.

10. مطهّري، مرتضي، مقدّمه اي بر جهان بيني اسلامي، ج 2، (انسان و ايمان)، چ 18، تهران، صدرا، 1379، 74 ص، رقعي.

اين کتاب مجموعه اي است مشتمل بر شش جلد. مجموعه حاضر آخرين اثر نگارشي مؤلّف مي باشد. مؤلّف در کتاب انسان وايمان، که اولين قسمت اين مجموعه است، ابتدا با مقايسه انسان و حيوان و نوع و ميزان آگاهي ها و گرايش ها، نوعي گرايش خاص را در انسان، که همان گرايش به امور مقدّس است، به اثبات رسانده و ايمان را به عنوان پاسخ گوي اين گرايش دروني معرفي مي کند. در پايان نيز به تبيين اسلام و مجموعه تعاليم اسلامي پرداخته و منابع تفکر از ديدگاه اسلام را معرفي مي دارد.
انسان شناسي تجربي

1. آن مک کورد، انسان اوليه، ترجمه محمدرضا توکلي صابري، تهران، مازيار، بي تا، 133 ص + تصوير و نقشه، رقعي.

اين کتاب از هشت بخش تشکيل شده و در پي آن است تا با استمداد از کاوش باستان شناسان، حيات انسان هاي قرن هاي پيشين را مورد تحقيق و بررسي قرار دهد. در اين کتاب، در مورد تکامل انسان از دوران يخبندان و ما قبل آن و از ساده ترين اشکال آن تا زمان کشاورزان نوسنگي سخن به ميان آمده و تصويري جالب از نحوه زندگي انسان هاي اوليه ارائه گرديده است. نويسنده در بخش دوم کتاب، نياکان انسان را حيواناتي به نام «هومينيدهاي اوليه» معرفي مي کند که در بيست ميليون سال قبل مي زيسته اند.

2. امين زاده، محمدرضا، انسان شناسي، قم، در راه حق، 1380، 199 ص، رقعي.

مطالب اين کتاب در ده بخش گنجانده شده اند: 1. انسان و هستي گرايي؛ 2. انسان و ادراکات؛ 3. انسان و زيبايي؛ 4. انسان و لذت. در اين بخش، نويسنده پس از اشاره به مفهوم «لذت»، مراتب و اقسام آن را در دو مرحله انساني و حيواني بررسي نموده، لذت از تعقّل در خود، لذت از کسب آگاهي و دانش، لذّت از خدمت به ديگران، و لذت از پرستش و ياد خداوند را از جمله لذات انساني دانسته است. 5. در اين بخش، «محبت» تعريف و به «فطرت حب» اشاره شده است. 6. انسان و عشق؛ 7. انسان شناسي (1) تحقيق در مورد آزادي در انسان؛ 8. انسان شناسي (2) تحقيق در مورد جنبه هاي عبوديتي انسان؛ 9. انسان شناسي (3) حول سنّت الهي ازدواج؛ 10. سعادت انسان.

3. ايزوتسو توشيکيو، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، چ 2، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1368، 322 ص.

آنچه در زبان هاي غربي به نام «مينماتيک» خوانده مي شود و معادل آن در فارسي به عنوان «معناشناسي» رايج گشته است، از لحاظ تدوين علمي و قرار گرفتن در رشته خاصي از علوم، پديده تازه اي محسوب مي شود. هرچند نمونه هايي از موضوعات اين علم، در گذشته منطق شرق و غرب سابقه داشته است؛ مانند بحث دلالت الفاظ در اصول فقه، اما آنچه نويسنده در اين کتاب آورده، معناشناسي الفاظ مهم قرآني و تحوّل دسته اي از اين الفاظ در انتقال از دوره جاهليت به اسلام است. مطالب کتاب در نه فصل گردآوري شده اند. بررسي اصطلاحات کليدي در تاريخ، تحقيق درباره لفظ جلاله «الله»، شرح دو نوع رابطه تبليغي و ارتباطي بين خدا و انسان و مقايسه دوران جاهليت و اسلام، از جمله موضوعات مورد بحث در اين کتاب مي باشند.

4. سحابي، يدالله، خلقت انسان، چ 3، تهران، شرکت سهامي انتشار، 1351، 214 ص، وزيري.

اين کتاب متشکل از دو بخش است و حاوي مطالبي درباره اثبات نظريه تکامل تدريجي موجودات زنده از جمله انسان مي باشد. در بخش اول، نويسنده در پي اثبات نظريه «تکامل»، ابتدا در يک فصل با استفاده از شواهدي از تشريح تطبيقي، بر اين نکته تأکيد مي ورزد که دستگاه هاي ادراکي موجودات عالي، تکامل يافته همان دستگاهي است که در موجودات ساده بوده است و در فصل دوم کتاب، به جنين شناسي تطبيقي و مقايسه انواع جنين در گونه هاي جانوران مي پردازد تا شاهد ديگري بر تکامل تدريجي موجودات ارائه دهد. در بخش دوم کتاب، نويسنده ابتدا کلمات انسان، بشر، ناس، انس و آدم را در قرآن مورد بررسي قرار داده و پس از آن در ضمن سه فصل، به بحث درباره خلقت انسان در قرآن کريم مي پردازد.

5. شرفي، محمدرضا، مراحل رشد و تکامل انسان، به ضميمه مقدمه اي بر ديدگاه اسلام در مورد رشد، چ 6، ويرايش دوم، تهران سازمان چاپ وانتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1379، 248 ص + تصوير، جدول، کتاب شناسي و نمودار، رقعي.

اين کتاب از چهار فصل تشکيل مي شود و به بحث درباره مسئله رشد و مراحل تحوّل انسان مي پردازد. روش اين کتاب در انسان شناسي، روش تجربي و روان شناسانه است. در فصل اول، ابتدا مباني رشد مانند تعريف رشد و هدف روان شناسي آن تبيين مي شود و آن گاه به نظريه هاي موجود در اين زمينه اشاره مي گردد. فصل دوم کتاب به ذکر عوامل مؤثر در رشد و نحوه تأثير آن ها در رشد کودک اختصاص يافته است. در فصل سوم، نويسنده مراحل رشد را برمي شمرد و در فصل چهارم، نظر و ديدگاه اسلام در مورد مجموعه مسائل رشد مورد بررسي قرار مي دهد.

6. فرامرز قراملکي، احد، موضع علم و دين در خلقت انسان، تهران، مؤسسه فرهنگي آرايه، 1373، 172 ص، رقعي.

اين کتاب مجموعه سخن راني هاي مؤلّف در پژوهشکده علوم انساني دانشگاه امام حسين در سال 73 مي باشد. مجموع مطالب در هشت فصل گنجانده شده است. فصل اول کتاب به تعريف «علم کلام» و مفهوم «تجرّد» در کلام جديد و همچنين تاريخچه تعارض علم و دين و روش هاي حل تعارض اختصاص يافته است. هفت فصل بعدي نيز عهده دار طرح مسئله تعارض نظريه «تکامل» با دين اسلام و روش هاي حل آن مي باشد.

7. فريد، محمدصادق، مباني انسان شناسي، (ج1)، تهران، منصوري، 1372، 367 ص، رقعي.

اين مجموعه از يک مقدّمه و پنج بخش تشکيل يافته است. نگارنده، اين کتاب را براي دانشجويان کارشناسي و کارشناسي ارشد با گرايش «جامعه شناسي و مردم شناسي» نگاشته و تکيه اصلي آن بر مفاهيم و اصول بنيادي علم انسان شناسي است. وي بحث از مردم شناسي خانواده اي، ديني، اقتصادي، سياسي، هنري و حقوقي را به جلد دوم موکول کرده است. بخش اول کتاب حاوي تعريف و تقسيمات و اهداف «انسان شناسي» است. بخش دوم به ذکر تاريخچه انسان شناسي اختصاص دارد. بخش سوم شامل اصول و روش هاي مردم شناسي و قلمرو آن مي باشد. در بخش چهارم به موضوع انسان شناسي جسماني پرداخته شده و زيست تکاملي انسان و چگونگي پيدايش موجودات زنده مورد بررسي قرار گرفته است و بخش پنجم به انسان شناسي فرهنگي و بررسي شاخصه هاي فرهنگي در ادوار گوناگون حيات بشر اختصاص يافته است.

8. کرمياتسکي م.ا، پيرامون پيدايش انسان، ترجمه حسين محمدزاده صديق، تهران، سيمرغ، بي تا، 104 ص، رقعي.

موضوع اين کتاب تحقيقي است درباره نحوه پيدايش اوليه موجودات زنده. مؤلف در پي آن است که فرضيه «تکامل تدريجي موجودات زنده» را به اثبات برساند. مطالب اين کتاب در 25 بخش گردآوري شده اند. در مواضع گوناگوني از کتاب، نويسنده براي اتقان مطلب، از تصاوير و عکس هاي موجودات زنده اوليه استفاده و سعي کرده است تا نسل انسان هاي کنوني را از ميمون هاي آدم نما معرفي کند. از اين رو، بخش سوم کتاب خود را به جهان ميمون ها اختصاص داده و در بخش هاي بعد، به ويژگي هاي ميمون هاي آدم نما و تبديل آن ها به انسان پرداخته است. در بخش 13، 14، 15، فرضيه «تکامل انسان» را بررسي مي کند و با ارائه تصاويري از انسان هاي دم دار و رشد مراحل جنين، شواهدي براي اثبات نظريه «تکامل انسان» ارائه مي دهد.

9. کلود، درآمدي بر انسان شناسي، ترجمه ناصر فکوهي، تهران،نشر ني، 1379، 312 ص.

مطالب کتاب در هفت فصل گردآوري شده است. مؤلف در ابتدا، به صورت گذرا، پيشينه اي از جريان هاي نظري انسان شناسي بيان نموده و در ادامه، چهار عامل اساسي همه نظام هاي اجتماعي يعني خويشاوندي، اقتصاد، سياست و دين را مورد بررسي قرار داده است. در فصل آخر، موقعيت کنوني انسان شناسي و مهم ترين گرايش هاي پژوهشي معاصر در کشورهاي جهان و از جمله موضوعات جديد انسان شناسي در فرانسه، که در روند پويايي جوامع معاصر تأثير شگرفي داشته اند مورد بحث قرار گرفته اند.

10. م. ابلين. اي سگال، انسان در گذرگاه تاريخ، ترجمه م. زماني، تهران، کانون پرورشي فکري کودکان و نوجوانان، 1351، 288 ص، وزيري.

اين کتاب از هشت قسمت تشکيل شده است و نگاهي دارد به سير تاريخي پيدايش شخصيت هاي علمي که در عصر خود منشأ اثر بوده و از خود، در جهان علم و دانش نامي بر جاي گذاشته اند. بررسي اقوام مصر و يونان به عنوان جايگاه هاي اوليه پيدايش علوم و تغيير و تحوّلاتي که در صحنه اجتماعي اين دو قوم رخ داده، همچنين ذکر سرگذشت چهره هاي برجسته علمي در طول تاريخ، بخش هايي از کتاب را به خود اختصاص داده است.

11. نستورخ، ميخائيل، مبدأ نژادهاي انسان، ترجمه فرامرز نعيم و هوشنگ مشکين پور، چ 3، تهران، نشر انديشه، 1358، 199 ص + طرح، جدول و تصوير، رقعي.

کتاب حاضر از يک مقدمه، چهار فصل و 22 گفتار تشکيل يافته است. نويسنده در اين کتاب تلاش مي کند تا مفهوم صحيح «نژادپرستي انسان» را از ديدگاه دانش انسان شناسي معرفي کند و آن را نفي نمايد. همچنين کتاب حاوي مطالبي در خصوص شناسايي اجداد انسان امروزي و مبدأ پيدايش و تکامل انسان از ميمون مي باشد.
انسان شناسي عمومي

1. ادگارد مورن، سرمشق گمشده طبيعت بشر، ترجمه علي اسدي، تهران، سروش، 1370، ص 243.

اين کتاب سير تکوين نوع بشر را از آغاز تا به امروز مورد بحث قرار داده است. مؤلّف با استمداد از علوم متعددي، همچون تاريخ، زيست شناسي، مردم شناسي، فلسفه و سيبرنتيک، کوشيده است تا در پرتو دانش هاي جديد، رابطه اندام وار ميان فرهنگ و طبيعت را در تکوين نوع بشر بيان نمايد. اين کتاب مشتمل بر شش فصل مي باشد. پيدايش انسان و جامعه، سير تکامل هوش آدمي و لزوم انقلاب معرفت شناختي نسبت به آدمي از جمله موضوعاتي هستند که اين کتاب به آن ها پرداخته است. فصل ششم کتاب با عنوان «انسان شبه جزيره اي»، اين مطلب را بيان مي دارد که انسان همچون جزيره اي جداي از طبيعت نيست، بلکه همچون شبه جزيره اي است که تنها يک طرفش به طبيعت وصل است.

2. اديبي، حسين، زمينه انسان شناسي، تهران، انتشارات لوح، 1978 م. 406 ص، رقعي.

مطالب کتاب در نُه فصل گنجانده شده اند و عناوين آن عبارتند از: تاريخچه و شعب انسان شناسي، منشأ حيات و تکامل انسان، فرهنگ خصوصيات تحوّل و تکامل آن، پويش فرهنگ پذيري جامعه و فرهنگ، زبان و فرهنگ، مکاتب انسان شناسي، نظام هاي خويشاوندي و خانواده، و دين.

3. استيونسن، لسلي، هفت نظريه درباره طبيعت انسان، ترجمه بهرام محسن پور، تهران، چاپ خانه علّامه طباطبائي، 1368، 227 ص، وزيري.

اين کتاب حاوي هفت نظريه، اعم از مادي و الهي، در مورد انسان و جايگاه او در جهان آفرينش است. از آن جا که در بيان نظرات، وحدت ديدگاه لحاظ نشده است، از اين رو، همان گونه که مؤلف اشاره مي کند، اين کتاب در طبقه بندي خاصي از علوم قرار نمي گيرد. نويسنده پس از طرح هر يک از نظرات هفت گانه، به نقد آن ها مي پردازد، و در جايي که نظريه اي منسوب به يکي از فلاسفه باشد، با بيان شرح حال و ارائه زندگي نامه صاحبان هر ديدگاه به اين نکته توجه مي دهد که شرايط خانوادگي و نوع تربيت آن ها در شکل گيري عقايد و نظرشان مؤثر بوده است. هفت نظريه مورد بحث در اين کتاب عبارتند از: افلاطون و نظريه «فرمانروايي عقل»، مسيحيت و نظريه «نجات توسط خداوند»، مارکس و «انقلاب کمونيستي»، فرويد و «روان کاوي»، سارتر و «اگزيستانسياليسم الحادي»، اسکينر و «شرطي شدن رفتار»، لورنز و «پرخاشگري ذاتي».

4. بهاري، شهريار، انسان شناسي «خودشناسي»، چاپ پويا، 1361، 227 ص، رقعي.

کتاب مذکور شامل پيش گفتار و 25 فصل مي باشد. نويسنده در اين مجموعه، جوانب گوناگون وجودي انسان، اعم از ويژگي هاي زيستي و روحي رواني را مورد بحث قرار داده و پس از اينکه در فصول اوليه کتاب مطالبي درباره اهميت انسان شناسي و تاريخچه آن بيان مي کند، در ادامه، در چند فصل به شناسايي بعد جسماني انسان و مراحل تکوين او و مسئله وراثت مي پردازد و از فصل پانزده به بعد شناسايي بعد غيرمادي و معنوي انسان را موضوع بحث قرار داده است. از جمله موضوعات ارائه شده در اين فصول عبارتند از: فطرت، شخصيت و وجدان، نفس و روح، و عالم صغير و عالم کبير.

5. عسگري خانقاه، اصغر و شريف کمالي، محمد، انسان شناسي عمومي، تهران، سمت، 1378، 574 ص، وزيري.

اين کتاب مجموعه جامعي درباره انسان شناسي بوده، جنبه هاي زيستي و فرهنگي انسان را از گذشته هاي دور مورد بررسي قرار مي دهد. اين اثر با کمک انتشارات سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني دانشگاه ها (سمت) و با تکيه بر منابع غربي و غير بومي نوشته شده است. مطالب کتاب در ضمن 23 فصل آمده اند. پنج فصل اوليه کتاب به بررسي تکامل زيستي انسان اختصاص يافته و با طرح موضوع فسيل شناسي، گذشته انسان ها مورد بحث قرار گرفته و در فصل هاي بعد، به تکامل زندگي اجتماعي انسان و شاخصه هاي فرهنگي انسان هاي پيشين پرداخته شده است.

6. قطب، محمد، انسان بين ماديگري و اسلام، ترجمه سيد خليل خليليان، چ 2، تهران، انتشارات اسلامي 1353، 324 ص، رقعي.

مطالب کتاب در نُه عنوان ارائه شده و در آخر کتاب، توضيحاتي از مترجم درباره برخي از واژگان آمده است. نويسنده در اين کتاب، نظريه هاي مکاتب مادي در مورد انسان را با منطق اسلام مقايسه کرده است. عناوين کلي کتاب عبارتند از: بررسي ظهور مسيحيت، نقد افکار فرويد، آزمايش قرآن (تجربيان)، کمونيست ها و دلايل گرايش آن ها به فرويد، بررسي انسان از ديدگاه اسلام، فرد و اجتماع، جرم و مجازات، معمّاي جنس و ارزش هاي بزرگتر.

7. گاربارمينو، مروين، نظريه هاي مردم شناسي، ترجمه عباس محمدي اصل، تهران، آواي نو، 1377، 144 ص، وزيري.

کتاب حاضر با موضوع «انسان شناسي»، بيشترين توجه خود را به انسان شناسي پس از عصر اکتشاف مبذول داشته و به انسان شناسي قرن نوزدهم و بيستم پرداخته است. کتاب حاضر مشتمل بر پنج فصل مي باشد و يک فصل مجزّا نيز به انسان شناسي عصر حاضر اختصاص يافته است. در آخرين فصل کتاب، گذشته انسان شناسي و آينده آن مورد بررسي قرار گرفته است.

8. مولمن، سيمون و هلن، واتسون، درآمدي بر انسان شناسي، ترجمه محسن ثلاثي، تهران، سيمرغ، 1372، 158 ص، وزيري.

مطالب اين کتاب در شش فصل و يک مقدّمه گنجانده شده است. مؤلف محتواي کتاب را بررسي انسان و شناخت او از حيث فرهنگي بر شمرده است. فصل اول کتاب به تعريف «انسان شناسي» و شاخه هاي آن اختصاص دارد. در فصل دوم کتاب، تاريخچه مختصري از پيدايش شاخه «انسان شناسي» و عوامل آن آورده شده است. در فصل سوم، به روش هاي «انسان شناسي» اشاره شده است. فصل چهارم کتاب حاوي مطالبي درباره ويژگي هاي اجتماعي انسان و مسائلي از قبيل خويشاوندي، قوم، تبار، زناشويي و خانواده مي باشد. فصل پنجم به انسان شناسي اقتصادي و نيز به انسان شناسي ديني پرداخته است.
··· پي نوشت

* اين کار به صورت گروهي، توسط دانش پژوهان سال اول مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني قدس سره (ورودي 1380) انجام گرفته و توسط آقاي محمدرسول ايماني تلخيص و بازنويسي شده است.