در محضر خدا

همیشه در محضر خدا هستیم

ما مهمان خدا هستيم ؛ در سفره او هستيم ، مى بيند ما را، مى داند ما چه كار مى كنيم ، مى داند كه ما خيال داريم چه كنيم ؛ بهتر از ما مى داند خيالات ما را. ما يك چيزهايى را خيال مى كنيم و خيال مى كنيم اين خيالات ما واقعيّت پيدا مى كند، و آن خيالات واقعيّت پيدا نمى كند، [و] خدا مى داند بر عكس است ؛ آنهايى را كه خيال مى كنيم واقعيّت پيدا مى كند، واقعيّت پيدا نمى كند، و آنهايى را كه خيال مى كنيم واقعيّت پيدا نمى كند، واقعيت پيدا مى كند، تا اين مقدار مطّلع است !
خدا كه مطّلع است ، معلوم [است ]، ملائكه اش ، رُسُلش ، همه جا در راست ، چپ ، اين طرف آن طرف ، همه جا هستند.
نمى شود از خدا مخفى كرد؛ خوب پس [حالا] كه نمى شود مخفى كرد و خدا مى بيند، مى داند و قادر هم هست ، يك چيزهاى را دوست دارد، يك چيزهايى را دوست ندارد و براى خودِ ماست ، والاّ براى او فرقى نمى كند؛ و اگر اين جور است ، آيا ما بيش از اين حاجت داريم كه همين قدر مطّلع باشيم كه ((خدا بر ظاهر ما و بر باطن ما مطّلع است )

أَلْيَوْمُ يَوْمُ..

أَلْيَوْمُ يَوْمُ الْمَرْحَمَةِ
در روايتى آمده است:

«ثَلاثُ خِصالٍ مِنْ مَكارِمَ الاْءَخْلاقِ: تُعْطِى مَنْ حَرَمَكَ، وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ، وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ.»

سه خصلت از مكارم اخلاق است:
نخست اين كه به كسى كه تو را محروم و نوميد نموده و چيزى به تو نداده، بدهى، دوّم اين كه: با كسى كه از تو قطع رابطه نموده ارتباط برقرار كنى، و سوّم اين كه: از كسى كه به تو ستم نموده گذشت كنى.
مردم در هنگام فتح مكّه در اطراف پيغمبر اكرم ـ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ـ شعار مى دادند:
«أَلْيَوْمُ يَوْمُ الْمَلْحَمَةِ.»امروز، روز انتقام است.
ولى پيغمبر اكرم ـ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ـ فرمود بگوييد: «أَلْيَوْمُ يَوْمُ الْمَرْحَمَةِ.» امروز، روز مهربانى و ترحّم است.(1)
----------
1.شرح نهج البلاغه ى ابن ابى الحديد، ج 17، ص 272.

بندگى روز

بندگى روز، راه توفيق بيدارى شب

ما براى اوقات خواب خود افسوس مى ‏خوريم كه چرا براى نماز شب بيدار نمى ‏شويم.
در صورتى كه اوقات بيدارى را به غفلت مى ‏گذرانيم!
زيرا اگر در بيدارى به توجّه و بندگى مشغول بوديم، توفيق بيدارى شب را نيز براى تهجّد و خواندن نافله‏ ى شب و تلاوت قرآن پيدا مى‏ كرديم.

ميانه روى

اعتدال و ميانه روى

هر چيز از حدّ ميانه و وسط به طرف افراط يا تفريط تمايل پيدا كند، عكسِ نتيجه ى مطلوب را خواهد داشت.
« كُلُّ شَىْ ءٍ جاوَزَ حَدَّهُ، إِنْقَلَبَ إِلى ضِدِّهِ. »هر چيز از حدّش بگذرد، به ضدّ آن تبديل مى گردد.
بنابراين، ميانه روى در غضب، شهوت، خواب، خوراك و هر كار ديگر، مُنجى و نافع است، و دو طرف زياده و نقيصه ى آن مُضرّ و مُهْلِك. مگر امرى كه لا حَدَّ لَهُ.( كه ذكر و ياد خدا است. )(1)

---------

1.ر.ك: اصول كافى، ج 2، ص 498؛ وسائل الشيعة، ج 7، ص 154؛ عدّة الداعى، ص248.

ذكر خدا

سؤ ال : معناى جمله (فاذكرونى اذكركم ) (پس مرا ياد كنيد، تا شما را ياد كنم .)چيست ؟
جواب : در برخى تفاسير، معناى آن اين گونه ذكر شده است :
اءذكرونى بالدعاء اءذكركم بالاجابة .
مرا با دعا ياد كنيد، تا من نيز با اجابت آن ، شما را ياد كنم .
و در روايات شارحه ى مرويه آمده است :
اءنا مع عبدى اذا ذكرنى ؛ فمن ذكرنى فى نفسه ، ذكرتة فى نفسى ؛ و من ذكرنى فى ملاء، ذكرته فى ملاء خير منه هرگاه بنده ام مرا ياد كند، من با اويم . بنابراين ، هر كس مرا در دل خود ياد كند، او را در نزد خود ياد مى كنم ؛ و هر كس مرا در ميان گروهى ياد كند، او را در ميان گروهى بهتر از آن ياد خواهم نمود .
ذكرنى فى ملاء يعنى ملاء را به ى اد خدا منتفع كند و خود نيز به ذكر خدا منتفع شود، و ذكرته فى ملاء يعنى نافعين بذكرى له .؛ (او را در ميان گروهى بهتر از آدميان ياد مى كنم ) به گونه اى كه آن ها از اين كه او را ياد مى كنم ، بهره مى برند.

روح انسان

روح انسان،شاگرد قرآن

اسلام، هدف از نزول وحي را تعليم و تربيت، تزكيه نفوس و تهذيب انسانها دانسته‏است؛ يعني محور تعليم و تربيت، جان انسانهاست و جان آنها نه مذكر است و نه مؤنث. زن يا مرد بودن، مربوط به پيكر است؛ نه جان و روح. نيز تعليم،تربيت، تهذيب و تزكيه ويژه نفس است و نفس غير از بدن و نيز بدن غير از نفس است و شاگرد كلاس درس قرآنْ روح است؛ نه بدن و روح نيز نه زن و نه مرد است.
ذات اقدس الهي مي‏فرمايد: ﴿ونفس وما سوّاها ٭ فألهمها فجورها وتقواها﴾[1]. اين نفس، نه مذكر است و نه مؤنث. همچنين مي‏فرمايد: ﴿فإذا سَوّيته ونفخت فيه من روحي﴾[2]. روح از آن جهت كه موجود مجرد است، اندامي ندارد تا مذكر يا مؤنث باشد. نيز مي‏فرمايد: ﴿يا أيها الإنسان إنّك كادح إلي ربّك كدحاً فملاقيه﴾[3]؛ اي انسان، تو سالك الي‏الله هستي. بدن سفر نمي‏كند تا سالكان دو صنف باشند: بعضي زن و بعضي مرد! سالك الي‏الله، روح است و روح، نه مؤنث است و نه مذكر.
اين از معارف بلندي است كه خداي سبحان قرآن كريم را برنامه درسي قرار داد و خود را معلّم معرفي كرد؛ ﴿الرّحمن ٭ علّم القران﴾[4] و آن شاگردي كه قرآن را فرامي‏گيرد، روح است؛ نه تن. انسان در عالم رؤيا كه تن را رها مي‏كند و بسياري از مسائل براي او حل مي‏شود، آنجا نه مذكر است و نه مؤنث. در عالم رؤيا چون عالم برزخ است، بدن برزخي انسان را همراهي مي‏كند، امّا جان او كه مي‏فهمد، نه مذكر است و نه مؤنث.

-----------

برگرفته از کتاب ارزشمند زن در آینه ی جلال و جما ل،حضرت آیت الله جوادی آملی،ص80
[1] ـ سوگند به نفس و آنكه آن را درست كرد! سپس گناهكاري و تقوايش را الهام كرد (سوره شمس، آيات 87).
[2] ـ پس وقتي آن را درست كردم و از روح خود در آن دميدم (سوره حجر، آيه 29).
[3] ـ اي انسان! حقاً تو به سوي پروردگار خود به سختي در تلاشي و او را ملاقات خواهي كرد (سوره انشقاق، آيه 6).
[4] ـ سوره الرحمن، آيات21.

دعوت انبيا

روح انسان،مخاطب دعوت انبيا

برپايه محتواي قرآن، كمالات انساني در پرتو مبدأ شناسي، معاد شناسي و وحي ورسالت‏شناسي به دست مي‏آيد؛ يعني كمال در اين است كه انسان بداند جهان، آغازي به نام «خدا و اسماي حسناي او» دارد و انجامي به نام «معاد» و قيامت و دوزخ و بهشت و... و ميان اين آغاز و انجام، «صراط مستقيمي» است كه مسئله وحي و نبوت در اين صراط مستقيم است.
چون در متن جهان، بيش از مبدأ و معاد و رابطه آن دو چيزي نيست، اصول دين هم بيش از سه اصل نيست: مبدأشناسي، معادشناسي و پيامبرشناسي و اين سخن منسوب به اميرمؤمنان(عليه‌السلام): ﴿رحم الله امرءً عرف من أين وفي أين وَإلي أين﴾[1] را گفته‏اند كه پيرامون اين سه اصل ديني است.
در فهميدن اين سه اصل، نه مذكر بودن شرط است و نه مؤنث بودن مانع. انبيا هم كه انسانها را به اين سه اصل دعوت نموده‏اند، نه دعوتنامه‏اي ويژه مردها فرستاده‏اند و نه زنها را از شركت در اين مراسم محروم كرده‏اند. پيامبر اكرم‏صلي الله عليه و آله و سلم مي‏فرمايد: «أدعوا إلي الله علي‏بصيرةٍ أنا ومن اتّبعني»[2]. اين دعوت، شامل همه انسانهاست و اگر پيامبري دعوتنامه براي مرد زمامدار يك كشور مي‏نويسد، پيامبري ديگر دعوتنامه براي زن زمامدار مي‏نويسد؛ رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم زمامداران مرد را به اسلام دعوت كرد و سليمان‏سلام‏الله عليه زمامدار زن را به اسلام فراخواند؛ پس هم دعوتها و هم دعوت شوندگان عام‏اند و هيچ اختصاصي در كار نيست.
-----------
برگرفته از کتاب ارزشمند زن در آینه ی جلال و جما ل،حضرت آیت الله جوادی آملی،ص81
[1] ـ خداي رحمت كند كسي را كه بداند از كجا و در كجا و به كجاست!
[2] ـ من و هر كه از من پيروي كرد، دعوت مي‏كنيم به سوي خدا از روي بصيرت (سوره يوسف، آيه 108)

قرب معنوی

رسیدن به قرب معنوی،مذکر و مؤنث ندارد

قرآن كريم هنگام سخن از بازگشت به سوي خدا از نفس مطمئنه ياد مي‏كند؛ ﴿يا أيتها النفس المطمئنة ٭ ارجعي إلي‏ربك﴾[1]؛ زيرا رجوع به سوي الله مربوط به روح است؛ نه بدن؛ چون اگر بدن رجوع نمايد و رجوع او جسمي و مادي باشد، مرجع هم معاذالله بايد امر مادي باشد؛ زيرا نزديكي تن، قرب مادي است و قرب مادي، ويژه شي‏ء مادي است، اما آن ذاتي كه: «أنت الدّاني في علوّه والعالي في‏دنوّه»[2] است، او از قرب و بُعد مادي منزّه است. نيز ذاتي كه هر كسي در هر شرايطي او را بخواند، او قريب است؛ ﴿وإذا سألك عبادي عنّي فإنّي قريب﴾[3]، او از قرب و بُعد مادي منزّه است؛ پس نزديكي به او در نماز؛ «الصّلوة قربان كلّ تقيّ»[4] يا در عبادتهاي ديگر، قرب معنوي است و اين قرب معنوي، مذكر و مؤنث ندارد؛ پس نزديك‏شونده به خدا نيز نه مذكر است و نه مؤنث.
وقتي قرآن كريم مي‏فرمايد: نفس به خدا رجوع مي‏كند يا مي‏فرمايد: قلب به سراغ خدا مي‏رود؛ ﴿إذ جاء ربّه بقلب سليم﴾[5]، ﴿إلّامن أتي الله بقلب سليم﴾[6]، پيداست كه اين نفس و قلب، مجرّد است كه رفتن و آمدن مادي ندارد. قلبي كه با سلامت به سوي خدا مي‏رود يا قلبي كه هدايت مي‏يابد و مي‏بيند: ﴿ومن يؤمن بالله يهد قلبه﴾[7]، رفتن و ديدن مادي ندارد؛ پس آن كه مي‏رود و نزديك مي‏شود نيز از ماده منزّه است.
بيماريهاي روحي و اخلاقي كه ضد ارزش است و به دل نسبت داده مي‏شود نيز مذكر و مؤنث ندارد؛ مثلاً به همسران نبي اكرم عليه آلاف التحية والثناء مي‏فرمايد: هنگام سخن گفتن، هم خوب سخن بگوييد، هم حرف خوب بزنيد و صدا را نازك نكنيد تا كسي كه در قلبش مرض است درباره شما طمع نكند؛ ﴿فلاتخضعنّ بالقول فيطمع الّذي في قلبه مرض وقُلنَ قولاً معروفاً﴾[8]. طبق اين آيه، مردي كه در برابر صداي زن نامحرم طمع مي‏كند، مريض است. اين مرض، نه مذكر است و نه مؤنث و آن قلبي هم كه به اين بيماري مبتلاست، نه مذكر است و نه مؤنث.
نيز در مسئله كتمان شهادت در محكمه عدل نظام اسلامي مي‏فرمايد: ﴿... ومن يكتمها فإنّه اثم قلبه...﴾[9]؛ اگر كسي شهادت لازم را در محكمه عدل كتمان كند و آن را ادا ننمايد، قلبش معصيت كار است. گناه كه ضد ارزش است و نيز قلب مبتلا به آن، هيچ‏يك، نه مذكرند و نه مؤنث.
همچنين درباره قلبي كه نسبت به معارف كور است، مي‏فرمايد: ﴿... فإنّهالا تعمي الأبصار ولكن تعمي القلوب الّتي في‏الصّدور﴾[10]. دل است كه جاهل يا عالم است. چيز مادي ظرف انديشه نيست و چيز مجرد وصف مادي نمي‏پذيرد؛ بنابراين دل نه مذكر است و نه مؤنث.
سلامت معنوي و مرض معنوي، ارزش و ضد ارزش است و موصوف اين ارزشها قلب و جان است و از اين دو، نه موصوف، مذكر يا مؤنث است و نه صفت. بنابراين آياتي كه مي‏فرمايد: چه مذكر چه مؤنث، يعني بدن، خواه از اين صنف يا آن صنف، نقشي ندارد و اعلام دخالت نداشتن بدن است؛ نه اعلام عدم تفاوت. وقتي به نمازگزار مي‏گويند كه لباس نماز بايد طاهر و حلال باشد، چه سفيد و چه سياه، يعني سفيد و سياه دخيل نيست؛ نه اينكه دخيل است، اما هر دو باهم مساوي‏اند؛ پس مذكر و مؤنث بودن هيچ در محور روح وجود ندارد تا بحث شود كه دخالت دارد يا نه.
قرآن نيز كه مي‏فرمايد: ﴿من عمل صالحاً من ذكر أو أُنثي وهو مؤمن فلنحيينّه حياةً طيّبة﴾[11]، يعني در رسيدن به حيات طيّب فقط دو چيز نقش دارد: حُسْنِ فعلي (عمل صالح) و حُسْنِ فاعلي (مؤمن بودن روح)؛ خواه بدن مؤنث باشد يا مذكر. جمله ﴿هو مؤمن﴾، مربوط به حسن فاعلي است؛ يعني جان بايد مؤمن باشد و جمله ﴿عمل صالحاً﴾ ناظر به حسن فعلي است؛ يعني كار بايد صحيح باشد. كار صحيح از كارگر صحيح، حيات طيب را به بار مي‏آورند. با مروري كوتاه به آنچه گذشت درمي‏يابيم:
1. قرآن كريم به صورت قضيه «سالبه به انتفاء موضوع»، درباره زن و مرد سخن مي‏گويد؛ نه به شكل «موجبه محصله» يا «سالبه به انتفاء محمول».
2. ذات اقدس الهي در آياتي از قرآن كريم، تعليم و تربيت را به روح اسناد مي‏دهد و روح، نه مذكر است و نه مؤنث.
3. قرآن كريم از سه راه علم حسّي، علم عقلي، و علم قلبي و شهودي، مسائل را ياد مي‏دهد و به نمونه‏هايي از زن و مرد اشاره مي‏كند كه اين راهها را طي كرده‏اند.
-------------
برگرفته از کتاب ارزشمند زن در آینه ی جلال و جما ل،حضرت آیت الله جوادی آملی،ص86
[1] ـ سوره فجر، آيات 28ـ27.
[2] ـ تو نزديكي در عين بلندي رتبه و بلند مرتبه‏اي در عين نزديكي (صحيفه سجاديه، دعاي 47، دعاي روز عرفه).
[3] ـ سوره بقره، آيه 186.
[4] ـ نماز وسيله تقرب هر انسان باتقواست (بحارالأنوار، ج10، ص98).
[5] ـ آنگاه كه با دلي پاك سوي پروردگارش آمد (سوره صافّات، آيه 84).
[6] ـ مگر كسي كه دلي پاك به سوي خدا آورد (سوره شعراء، آيه 89).
[7] ـ سوره تغابن، آيه 11.
[8] ـ سوره احزاب، آيه 32.
[9] ـ سوره بقره، آيه 283.
[10] ـ در حقيقت چشمها كور نيست؛ بلكه دلهاي سينه‏ها كور است (سوره حجّ، آيه 46).
[11] ـ هر كس كار شايسته كند، چه مرد و چه زن، و مؤمن باشد، قطعاً او را با زندگي پاكيزه‏اي حيات بخشيم (سوره نحل، آيه 97).

اضافه کردن نظر جدید

آخرین به روز رسانی در شنبه ۳۰ ارديبهشت ۱۳۹۱ ساعت ۰۶:۱۵

زبان

۳۰ ارديبهشت ۱۳۹۱ دانشنامه اخلاق - حرف ز

درس اخلاق حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)

متن حديث:

عَنْ نافِعِ عَنْ ابْن عُمَرَ، قالَ، قَال رَسُولُ الله(ص): رَحِمَ عَبْداً تَكَلَّمَ فَغَنِمَ، اَوْ سَكَتَ فَسَلِمَ. اِنَّ اللِّسانَ اَمْلَكُ شَىْء لِلاِْنْسانَ، اَلا وَ اِنَّ كَلامَ الْعَبْدِ كُلَّهُ عَلَيْهِ، اِلاّ ذِكْرُ اللهِ تَعالى، اَوْ اَمْرٌ بِمَعْرُوف، اَوْ نَهْىٌ عَنْ مُنْكَر، اَوْ اِصْلاحٌ بَيْنَ الْمُؤْمِنينَ. فَقال لَهُ مُعاذُ بْنُ جَبَل: يا رَسُولَ اللهِ، اَنُؤاخَذُ بِما نَتَكَلَّمُ؟ فَقالَ: وَ هَلْ يَكُبُّ النّاسَ عَلى مَناخِرِهِمْ فِى النّارِ، اِلاّ حَصائِدُ اَلْسِنَتِهِمْ، فَمَنْ اَرادَ السَّلامَةَ، فَلْيَحْفَظْ ما جَرى بِه لِسانُهُ... .(1)

ترجمه حديث:

نافع از ابن عمر روايت مى كند كه پيامبر(ص) فرمود: خدا بيامرزد بنده اى را كه از گفتارش سود ببرد و يا سكوت كند تا سالم بماند. زبان بيش از هر چيز ديگرى بر انسان حاكميت دارد. آگاه باشيد تمام سخنانى كه از انسان صادر مى شود به ضررش است، مگر ياد و ذكر خدا، امر به معروف، نهى از منكر و اصلاح بين مؤمنان.
(يكى از اصحاب به نام) معاذ بن جبل گفت: اى رسول خدا! سخن گفتن هم چيزى است كه انسان براى آن مجازات مى شود؟!
فرمود: آيا چيزى به جز درويده (محصول هاى) زبان، انسان را با صورت به جهنم مى افكند؟ پس هركس مى خواهد سالم بماند (و در امان باشد); بايد مراقب زبان و گفته هايش باشد.

بیشتر اضافه کردن نظر جدید

آخرین به روز رسانی در شنبه ۳۰ ارديبهشت ۱۳۹۱ ساعت ۰۴:۳۲

حرص و آزمندى

۳۰ ارديبهشت ۱۳۹۱ دانشنامه اخلاق - حرف ح

قال رسول اللّه(صلّی الله علیه و آله و سلّم) : اِیّاكم والكبر فانّ ابلیس حمله الكبر على ان لا یسجد لآدم و ایّاكم و الحرص فأنّ آدم حمله الحرص على ان تأكل من الشّجرة و ایّاكم و الحسد فأنّ بنى آدم انّما قتل احدهما صاحبه حسداً فهنّ اصل كلّ خطیئة؛(1)

رسولخدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: از تكبر دورى گزینید چه این كه كبر شیطان را وادار كرد كه بر آدم سجده نكند(وحال آن كه دستور خدا بود) و از حرص و آز دورى كنید زیرا همین صفت باعث شد كه آدم از میوه درخت (ممنوعه) بهره گیرد. و از حسد بپرهیزید كه علت كشتن یكى از فرزندان آدم دیگرى را حسد بود. و (بدانید) كه این سه ریشه و اساس هر خطا و گناهى است.

پیامبر اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) در این حدیث نورانى امت خویش را از سه چیز نهى كرده و به آنان نسبت به این سه هشدار داده است:

1ـ كبر

2ـ حرص

3ـ حسد

در این فرصت به محور دوم اشاره خواهیم كرد....

بیشتر اضافه کردن نظر جدید

آخرین به روز رسانی در شنبه ۳۰ ارديبهشت ۱۳۹۱ ساعت ۰۴:۲۸

	امروز	2141
	دیروز	5302
	این هفته	2141
	هفته گذشته	52381
	این ماه	195081
	ماه گذشته	198551
	کل بازدیدها	1452397

در 20 دقیقه گذشته : 160
آی پی شما : 38.107.179.209
,
امروز : 31 ارديبهشت 1391

محصول بنیاد فرهنگی هاد

بازدیدهای محتوا : 2057966

نقش هر مسلمان در تعیین سرنوشت جامعه و تعهدی كه باید در پذیرش مسؤولیت های اجتماعی داشته باشد، ایجاب می كند كه او ناظر و مراقب همه اموری باشد كه پیرامون وی اتفاق می افتد. این مطلب در فقه اسلامی تحت عنوان امر به معروف و نهی از منكر مطرح شده و از مهم ترین مبانی تفكر سیاسی یك مسلمان به شمار می رود؛ چنان كه از مهم ترین فرایضی است كه وجوب كفایی آن ضروری دین شناخته شده و ضامن بقای اسلام است.[1]

یعنى كسى كه بدى با انسان كند اگر او نیز در صدد بدى كردن به مثل آنچه او كرده است یا بالاتر برآید این انتقام جوئی است، این حالت تا جایی پیش می رود كه اگر چه شرعا حرام باشد، باز هم مرتكب آن می شود، مانند: مكافات غیبت به غیبت، و فحش به فحش، و بهتان به بهتان. و همچنین غیر این‏ها از افعال محرمه. و شكى در حرمت آن نیست.

كلمات كليدي : انصاف، عدالت، حقيقت
انصاف كه از زيباترين خصلت‌هاى اخلاقى است به معناى عدالت‌ورزى و اجراى قسط و اقرار به حقوق مردم و اداى آنهاست و اين كه هر خيرى را براى خود مى‌‌خواهم براى ديگران هم بخواهم و هر زيان و ضررى كه براى خود نمى‌پسندم براى ديگران هم نپسندم.[1]

رقابت جناح هاي رقيب در انتخابات از ديدگاه قرآن

محمد رحمتي

اخلاق انتخاباتي به عنوان يكي از مسائل مهم، هماره ازسوي رهبران ديني و سياسي مورد تاكيد و اهتمام قرارگرفته است؛ زيرا شرايط انتخاباتي، بستر مناسبي براي اتهامات، افترا، شايعه پراكني مطالبات غيرواقعي و امور ضداخلاقي و ضدهنجاري ديگر است. حتي اگر رقيبان، اصول اخلاقي را مراعات نمايند، هواداران و پيروان آنها، بعضا هنجارشكني مي كنند.
اين در حالي است كه اصول عقلاني و مباني حقوقي و ارزش هاي اخلاقي با خاستگاههاي عقلاني و عقلايي و شرعي بر مراعات آن به ويژه درحوزه عمل سياسي تاكيد بيشتري مي كند تا از فروپاشي اخلاقي و امنيت روحي و رواني جامعه جلوگيري شود، زيرا مردم همواره به رهبران و مراكز قدرت مي نگرند و رفتار و اخلاق اجتماعي را از ايشان مي آموزند. از اين رو گفته شده «الناس علي دين ملوكهم مردمان بر دين رهبران سياسي خودشان هستند.»

ياة جلد 1تهديدات فرهنگى ، راهبردهاى مقابلهجايگاه مساجد در فرهنگ اسلامىچشمگيرترين دوستيهاخورشيد عرفاندر حريم عشقرمز پيروزى مردان بزرگدروس اخلاق اسلامياخلاق سياسيراهنمايي ومشاوره از ديدگاه اسلامروشهاي تربيتنسيم هدايتشناخت منافقينصالحانفتنه گران و فتنهراه اصلاح مفاسد نفس

و در بیانیه‌ای كه به مناسبت شهادت فرزند استادش صادر فرمودند، اظهار داشتند كه: «این شهید عزیز! فرزند برومند شیخ بزرگوار ما بود كه به حقیقت حقِ حیاتِ روحانی به این جانب داشت كه با دست و زبان از عهده‌ی شكرش بر نمی‌آیم.»[1]آیت الله امامی كاشانی می‌فرمودند: «امام خمینی هفت سال دو زانو در درس استاد خود مرحوم شاه آبادی نشست.»استاد مطهری ـ رحمه الله ـ ، در آثار خود از علامه ـ رحمه الله ـ چنین یاد می‌كند: «حضرت استاد علامه‌ی طباطبایی ـ روحی فداه ـ ».[2]

اخلاق و اقتصاد؛ اسراف و تبذیر، یک آفت جهانی

داود الهامی

«اسراف» به معنی وسیع کلمه هرگونه تجاوز از حد در کاری است که انسان انجام می‏دهد ولی غالبا این کلمه در مورد هزینه‏ها و خرجها گفته می‏شود و از قرآن به خوبی استفاده می‏شود که اسراف نقطه مقابل تنگ گرفتن و سختگیری است(1).
«تبذیر» در اصل از ماده «بذر» و به معنی پاشیدن دانه می‏آید، منتها این کلمه مخصوص مواردی است که انسان اموال خود را به صورت غیر منطقی و فساد، مصرف می‏کند و معادل آن در فارسی امروز «ریخت و پاش» و «ولخرجی» است و به تعبیر دیگر «تبذیر» آن است که مال در غیر موردش مصرف شود، هرچند کم باشد و اگر در موردش صرف شود «تبذیر» نیست هرچند زیاد باشد.

كلمات كليدي : ايمان، يقين، شكيبايي، آرامش، توكل، تسليم
"ایمان” از ماده «أمن» به معنای امنیت یافتن که ضد خوف است و معنای ایمان، به معنای تصدیق کردن و باور کردن است که ضدش، کفر است.[1] در اصطلاح عبارت است از پذیرش و قبول مخصوص از ناحیه نفس، نسبت به آنچه درک کرده است؛ مقبولی که باعث شود نفس، در برابر آن اداراک و آثاری که دارد تسلیم شود.[2]

حسين كريمشاهي بيدگلي

الگوخواهي وسرمشق داشتن، از نيازهاي اساسي و طبيعي انسان است. نيازي كه ضرورت آن از آغاز طفوليت احساس مي شود وبه مرور زمان، الگوهاي جديد به تناسب شرايط و نيازها جايگزين الگوهاي قبلي مي شود و اين تغيير و تحول ها، روند تكامل انسان را درپي دارد.
انسان هايي كه درمراحلي از زندگي خويش فاقد نمونه مي شوند. آن مراحل، دوران سرگشتگي و حيراني آن هاست. نمي دانند دركدام جهت بروند، با كدام سرعت حركت كنند، چگونه با موانع برخورد نمايند و چه روشي را درحركت و رويارويي با مسائل و مشكلات پيش گيرند. اين ها همه دست به دست هم داده، انسان را حيران و سرگردان مي كند. درمقاله ها حاضر نويسنده كوشيده است نگاهي به لزوم داشتن بهترين الگو داشته باشد. اينك مطلب را با هم از نظر مي گذرانيم:

اعتدال از ریشه عدل، به معنی میانه گیری ما بین دو حالتِ یك چیز از نظر كمّی و كیفی و تناسب برقرار كردن میان آن دو است، چنانكه به روزها و شب های بهاری و پاییزی كه اندازه یكدیگرند، «اعتدال بهاری و پاییزی» گفته می شود.[1]برگردان فارسی اعتدال «میانه روی»‌ است كه بر پرهیز از افراط و تفریط در هر كاری اطلاق می شود و واژه معادل عربی آن «اقتصاد» است كه در فرهنگ اسلامی كاربرد بیشتری دارد.

حسن خلق دو معنا دارد: معنای عام ومعنای خاص.[1]حسن خلق به معنای عام عبارت است از مجموعه خصلت های پسندیده ای كه لازم است انسان روح خود را به آنها بیاراید.حسن خلق به معنای خاص عبارت است از خوشرویی، خوشرفتاری، حسن معاشرت و برخورد پسندیده با دیگران. امام صادق ـ علیه السلام ـ در بیان حسن خلق به معنای خاص فرمود:«تُلَیِّنُ جانِبَكَ وَ تُطَیِّبُ كَلامَكَ وَ تَلْقی اَخاكَ بِبِِشرٍ حَسَنٍِ»[2]

كلمات كليدي : امتحان، ابتلاء، فتنه، تمحيص
يكي از سنتهاي الهي، رشد مردم در لابلاي حوادث و آزمايشهاي پي در پي است. اينجاست كه حجت خدا بر خلق تمام ميشود و سعادت و شقاوت قابل تفكيك ميگردد. این موضوع در لغت با الفاظ امتحان، ابتلاء، تمحيص و فتنه به كار رفته است. امتحان از ريشه (محن)؛ گداختن نقره و غيره و پاك كردن آن از آلودگي[1] و ابتلاء از ريشه (بلي)؛كهنه شدن[2]است، تمحيص ( مَحْص)؛ خالص شدن چيزى است از عيبى كه در آن هست[3] و كلمه «فتنه» در اصل به معناى انداختن طلا در كوره آتش است تا خالصيها از ناخالصيها تمييز داده شود.[4]‏

در این قسمت به بیان گوشه ای از معانی عمیق و آثار عجیب صفات «حلیم »، «خبیر »، «علیم» ، «حکیم» ، «بصیر» ، «سمیع» ، «حمید» ، «غنی» ، «واسع »، «رؤوف» ، «بَدیعُ الَّسمواتِ وَالأَرضِ »، «قابض» ، «باسط »،« قریب» ،« قدیر» ، «توّاب» ، خواهیم پرداخت.
14- حلیم( همیشه بردبار)
وَ اللهُ غَفُورٌ حَلیمٌ (و خدا، آمرزنده و بردبار است.(1) )
خداوند، حلیم است. یعنی در مجازات تبهکاران تعجیل( شتاب) روا نمی دارد و در مقابل جهالت بندگان، بسیار صبور است.
خواص:
برای پیدا کردن آرامش، بردباری و صبر در مقابل مشکلات، افراد و غیره در هر روز 88 مرتبه ذکر« یا حلیم» خوانده شود.
15- خبیر( همیشه آگاه)
وَ اللهُ بِما تَعمَلُونَ خَبیرٌ (همانا خدا بدانچه می کند داناست. (2))
خبیر به عالمی اطلاق می شود که به باطن همه اشیاء علم دارد و واقف به کلیه امور مخلوقات است.
خواص:
1- جهت راه یافتن به امری پنهانی هر روز 100 مرتبه ذکر « یا خبیر» گفته شود.
2- برای پی بردن به یک امر نهان- حتی امور برزخی و اطلاع پیدا کردن از حضرت مهدی( عج) – 812 مرتبه ذکر« یا خبیر» خوانده شود.

اخلاق در قرآن

محمد رضا هفت تنانيان

انسان از منظر قرآن، مسافرى است رهسپار لقاى خداوند سبحان و اين سالك توشه اى مى طلبد تا بتواند به سرمنزل مقصود برسد. بالاترين توشه ى مسافر زندگى، خو گرفتن به اخلاق الهى و مهم ترين محور آن تزكيه ى نفس است كه در آيات و روايات متعددى يكى از مهم ترين اهداف نزول قرآن و بعثت پيامبران شمرده شده است. قلمرو اخلاق، اعمال و رفتار فردى و اجتماعى و بين المللى انسان را شامل مى شود و روابط ميان انسان با خدا و انسان با خود و انسان با ديگران و طبيعت را تنظيم مى كند و نتيجه ى آن رسيدن فرد و جامعه به رستگارى و كمال است.
ديدگاه قرآن درباره ى اخلاق بين الملل چيست؟ محمد رضا هفت تنانيان مراد از اخلاق بين الملل چگونگى رفتار و برخورد يك جامعه ى اسلامى با جامعه اى است كه اعتقادى به اسلام ندارد. در برقرارى روابط با جوامع غير اسلامى بايد بدانيم كه طرف مقابل ما از كدام يك از گروه هاى غير اسلامى است. غير مسلمانان را مى توان به طور كلى به دو دسته تقسيم كرد:

اخلاق اسلامی؛ هستی و چیستی

نویسنده : حجت الاسلام حمید پارسانیا

اشاره:

موضوع علم اخلاق، خُلق انسان است. خُلق در برابر خَلق به کار می رود. خَلق مربوط به ظاهر و صورت انسان است و خُلق مربوط به باطن و سیرت آدمی. در تعریف خُلق گفته اند: ملکه ای نفسانی است که منشأ میشود تا افعال از آدمی به سادگی و به سهولت صادر گردد.... در دنیای اسلام علم اخلاق، از برخی مبادی و اصول موضوعه بهره میبرد. این مبادی و اصول موضوعه مربوط به علم اخلاق نیست، بلکه مربوط به علوم دیگری است؛ مثلا برخی از این مبادی معرفت شناسانه، بعضی فلسفی و بعضی دیگر نیز مبادی انسان شناختی است....

اخلاق تبليغاتي در انتخابات اخلاقي

احسان كريمي

تبليغات به عنوان بهترين شيوه اطلاع رساني و آگاهي بخشي از مهم ترين ابزارهايي است كه از سوي بسياري از اقشار جامعه با اهداف خاص مورد استفاده قرار مي گيرد. بي گمان اين ابزار از مهم ترين وسايلي است كه پيامبران در مقام ابلاغ رسالت مي توانستند از آن بهره گيرند. با اين تفاوت كه روشنگري، تبيين حقايق، تشريح حقوق و مطالبات و نيز مسئوليت ها و وظايف، مهم ترين فلسفه به كارگيري آن از سوي پيامبران بوده است.
انتخابات به سبب آن كه نيازمند معرفي اشخاص و برنامه هاي هر يك از نامزدهاي انتخاباتي است، از شيوه تبليغات بهره بسياري مي برد. با اين همه به علل مختلف نمي توان از هر روش تبليغاتي براي اين منظور سود جست؛ زيرا تبليغات انتخاباتي از نظر قانوني و شرعي و اخلاقي چارچوب هايي دارد كه مي بايست از سوي همه نامزدها و هوادارانشان رعايت شود.

امر به معروف و نهي از منكر
كلمات كليدي : امر به معروف، نهي از منكر، معروف، منكر : آيين مقدس اسلام در كنار ديگر برنامه هاي فردي واجتماعي خود، از پيروانش ميخواهد كه نسبت به آنجه از ديگران ميبينند بيتفاوت نباشند بلكه آنها را به سوي خوبيها فرا خوانده و از بديها باز دارند. اين دو وظيفه اساسي، امر به معروف و نهي از منكر نام دارد.

نويسنده: محمد فتحعلي خاني

اهميت علم و دانش
يكي از گرايشهاي فطري انسان حقيقت جويي است و يكي از تواناييهاي انسان قدرت شناخت واقعيات است. شناخت خود و جهان پيرامون يا به عبارت ديگر خودآگاهي و ديگرآگاهي از ويژگي هاي انسان است. انسان با آگاهي از خويشتن، قادر مي شود چيزهاي ديگر را بشناسد و حتي خداشناس گردد. پيش از اين، اهميت خودشناسي را يادآور شديم؛ اكنون تأكيد مي كنيم كه خودشناسي مبدأ همه شناختهاي ماست و كسي كه خود را بشناسد: اولاً ضرورت شناختهاي ديگر بر او آشكار مي شود، زيرا به غايت وجودي خود پي مي برد و به ضعف و كاستي بالفعل خويش آگاه مي گردد و ضرورت شناخت مسير و شيوه حركت به سوي مقصد را در مي يابد و ثانياً شناخت هاي ديگر براي او ممكن مي گردد. اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ فرموده اند:
كيف يعرف غيره من يجهل نفسه؛[1]
كسي كه به خويشتن جاهل است چگونه غير خود را مي شناسد.
بنابراين اهميت و امكان تحصيل علم و شناخت، از طريق خودشناسي بر ما آشكار مي گردد و وقتي علم براي رسيدن به كمال و غايت وجودي انسان ضرورت و اهميت داشته باشد، پرورش قوه درك حقايق نيز اهميت خواهد داشت. قوه عاقله انسان هر چه در درك حقايق تواناتر باشد، مقصد و مسير و موانع حركت به سوي مقصد را بهتر مي شناسد و امكان رسيدن به كمال را بيشتر فراهم مي كند. و بالعكس، اگر قوه شناخت انسان كارآيي خود را از دست دهد، حركت در مسير كمال ناممكن مي شود و گمراهي و هلاكت را در پي مي آورد.
اين مطالب هم از طريق خودشناسي فهميده مي شود و هم كتاب و سنت آن را تأييد مي كند. در قرآن كريم و روايات معصومين ـ عليهم السلام ـ در فضيلت علم و علم آموزي سخنان زيبايي وجود دارد كه در اينجا برخي از آنها را ذكر مي كنيم:
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ؛[2]
خدا كه همواره به عدل قيام دارد گواهي مي دهد كه جز او هيچ معبودي نيست و ملائكه و صاحبان دانش نيز (شهادت مي دهند).

از قیمتی ترین سرمایه ها و میراثهای حیات آدمی «ادب» است ، حتی بالاتر از ثروت و سرمایه است (ادب مرد، به ز دولت اوست).در بر خورد ها چیزی به زیبایی و جذابیت ادب نمی رسد. باید آن را آموخت، به كار بست تا روابطی سالم و احترام آمیز و پایدار میان افراد، حاكم شود. اما همین واژه متداول و مشهور، گاهی تعریفی ناشناخته و حدّ و مرزی مبهم دارد. ازاین رو مناسب است كه بر مفهوم و جایگاه و شرایط آن، تأملی مجدد داشته باشیم و بدانیم كه به راستی «ادب چیست؟»

كلمات كليدي : استغفار، توبه
استغفار در لغت از ماده غفر[1] مصدر باب استفعال به معنى پوشانيدن و محو آثار خطاء است[2]و در اصطلاح طلب غفران نمودن با زبان و عمل[3]است و طلب مغفرت در صورتى محقّق مى‏شود كه ندامت قلبى و پشيمانى از خطايى كه واقع شده است حاصل گردد.[4]

رموز اسماء الهی (در بیان شرایط و آثار ذكر)
خداوند در قرآن کریم می فرماید: وَ للهِ الاَسمَاءُالحُسنی فَادعُوهُ بِهَا( 1).ترجمه : برای خدا نامهایی است نیکو خدا را به این نامها بخوانید.و همچنین می فرماید: اَللهُ لاَالهَ الا هُوَ لَه الاَسمَاءُالحُسنی(2)ترجمه: جز خدای یکتا که همه اسماء و صفات نیکو، مخصوص اوست خدایی نیست.رسول خدا(ص) می فرمایند: للهِ تَبَارَکَ وَ تَعالی تِسعَةٌ وَ تِسعینَ إِسماً مَن دَعا اللهُ بِهَا أستَجابَ لَهُ و مَن أَحصاها دَخَلَ الجَنَّةَ(3)ترجمه: برای خداوند- که نامش مبارک و بلند مرتبه باد- نود و نه اسم است که هر کس خدا را بدانها بخواند دعایش مستجاب می شود و هر کس آنها را یاد کند به بهشت خواهد رفت.شیخ صدوق می فرمایند: معنی « أَحصاها» احاطه است به همه اسماء و به همه معانی، یعنی اگر کسی این اسماء را بشناسد و بفهمد و درک کند و به آنها معتقد باشد و ایمان به معانی آنها داشته باشد داخل بهشت می شود(4).و حضرت رضا(ع) می فرمایند: که خدای را نود و نه اسم است که هر کس به آن دعا کند اجابت شود و هر که آنها را احصاء کند به بهشت خواهد رفت(5).هر چند همه اسماء، نور واحدند اما احصای این نود و نه اسم سبب خیر و برکت هر دو جهان است.بنا بر احادیث اهل بیت (ع) اسماءالحسنی ( نامهای نیکوی خداوند، حقیقت وجودی) محمد(ص) و آل محمد(ص) می باشند چنانچه رسول خدا (ص) و امیرالمومنین علی (ع) مکرر فرموده اند: « وَ أنَا أسماءُ الله الحُسنی»(6)

نويسنده:أیت الله مجتبى تهران

شکار کردن گمان نادرست و اظهار آن، به دو صورت ممکن است:

۱. اظهار حضورى
گاه تهمت زننده، رفتار یا ویژگى زشتى را در حضور خود متهم، به او نسبت مى‏دهد و مدارک و اسناد این نسبت را مى‏تواند شامل عمل، سخن یا حالتى از او باشد را نیز ارائه مى‏کند.

۲. اظهار غیابى
گاه تهمت زننده در حضور فرد چیزى بیان نمى‏کند؛ بلکه در غیابش به او رفتار یا صفت ناپسندى را نسبت مى‏دهد که این امر دو حالت دارد:
الف: تهمت زننده فقط نتیجه برداشت خود را از رفتار شخص در غیابش به او نسبت مى‏دهد و از خود رفتار، سخنى به میان نمی آورد به این معنا که تهمت زننده نمى‏گوید به دلیل دیدن چه رفتارى از متهم، چنین برداشتى از او داشته است؛ البته تفاوتى نیست بین آن که برداشت او از رفتار متهم در برخورد با خود او باشد یا دیگران؛ زیرا در هر دو صورت، اظهار بدگمانى شده و حقیقت تهمت پدید آمده است.
ب: خود آن رفتار، گفتار یا صفات را نقل مى‏کند؛ سپس برداشت خود از آن را به دیگران ارائه مى‏دهد.

همچنین موضع گیری حكومت اسلامی در برابر جریانات داخلی و ملت های دیگر، می بایست بر اصل تولی و تبری استوار باشد. پس اصل یاد شده جهت حركت مسلمانان را مشخص می سازد و چراغ راه آنان در كوران های سیاسی و اخلاقی است.پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ می فرماید:«... اَوْثَقُ عُرَی الایمانِ الْحُبُّ فی اللهِ وَ البُغْضُ فِی اللهِ وَ‌ تَوالی اَوْلیاءِ اللهِ وَ التَّبَرّی مِنْ اَعْداءِ اللهِ»[1]

منابع مقاله:

مجله نقدونظر، شماره13، پل روبیژک / ترجمه سعید عدالت نژاد؛

در این نوشتار، کلمه «اخلاق » به معنای سطحی یا محاوره ای آن، که اشاره به نوعی آداب و رسوم دارد، به کار نمی رود، بلکه در معنای اصلی و اساسی آن استعمال می شود. اخلاق را می توان به مثابه الگوی رفتاری که مبتنی بر ارزشهای مطلق ناظر به خیر و خوبی است، توصیف کرد. اما این توصیف از اخلاق، ما را بلافاصله با مساله ای که الآن مورد بحث ماست، مواجه می سازد. یعنی این که آیا، واقعا، اخلاق مطلقی وجود دارد؟ و اگر هست آیا این بدان معناست که اخلاق صرفا محصول عوامل اجتماعی و روان شناختی یا عوامل دیگر نیست، بلکه امری است مستقل از هر چیز دیگری; یعنی یک واقعیت نهایی، مظهر ارزش مطلقی یعنی مظهر ارزش ذاتی ای که باید فی نفسه پذیرفته شود; زیرا اخلاق نمی تواند از اصول اساسی تر دیگری ناشی شود؟ آیا واقعا می توان وجود چنین اخلاقی را مسلم انگاشت؟

كلمات كليدي : تواضع، فروتني، مخبتان

جایگاه فروتنی : روتنی به عنوان یک فضیلت و یا هنجار اجتماعی در جامعه پذیرفته شده است. هر چند کسانی هستند که در برابر این فضیلت تنها به ستایش آن بسنده میکنند و در مقام عمل چیزی از آن را نشان نمی دهند اما کشش طبیعی و فطری انسان به فروتنی و تواضع، آن را به فضیلت انسانی تبدیل نموده است و حتی کسانی که در عمل از آن سرباز می زنند در برابر انسان های متواضع، واکنشی از سر ستایش نشان میدهند.

كلمات كليدي : انفاق، اعطا، بخشش
اين واژه از ريشه “ن،ف،ق” به معناى كم شدن، نابود شدن، هزينه كردن، مخفى كردن و پوشاندن است. در كاربرد رايج قرآن كريم و متون دينى، انفاق اصطلاحاً به اعطاى مال يا چيزى ديگر در راه خدا به فقيران و ديگر راههاى مورد نياز گفته مى‌شود. به نوشته راغب انفاق از آن رو به بخشيدن مال اطلاق مى‌شود كه با بخشش، به ظاهر مال فنا و زوال مى‌يابد. به نظر برخى واژه‌شناسان انفاق با “اعطا” ازآن جهت متفاوت است كه در انفاق همواره مالكيت شىء انفاق شده منتقل مى‌شود ولى در اعطا لزوماً چنين نيست. ازاين‌رو اسناد انفاق را به خداوند مجازى و آن را در آيه “يُنفِقُ كَيفَ يَشاء” (مائده/64) به معناى رساندن رزق به بندگان دانسته‌اند.[1]

اخلاص به معنی «خالص كردن، ویژه كردن، ارادت صادق داشتن ...» است.[1] بر اساس این معنی، مخلص كسی است، كه طاعات عبادات و تمامی اعمال صالح خود را از هرگونه آلودگی و آمیختگی به غیر خدا خالص كرده ، انگیزه ای جز تقرّب به درگاه خدا ندارد. از این رو، فقط به او دل می بندد و تعریف و تكذیب دیگران، در نظرش یكسان است و هدف از عبادت، جلب رضایت خالق است نه كس دیگر.

ملاكهاي انتخاب اصلح

سعيد رضواني

در آستانه دهمين انتخابات رياست جمهوري، نويسنده مطلب حاضر، كوشيده است تا با بازخواني آيات قرآني، ويژگي هاي انتخاب اصلح را به شكل علمي و تحليلي ارائه دهد. اينك با هم آن را ازنظر مي گذرانيم:

اولويت بندي خصوصيات

هرچند كه در طول تاريخ بشريت در بسياري از مقاطع آن، حكومت از دست مردم بيرون رفت و كساني با استبداد زمام امور را در دست گرفتند، ولي هرگاه مردم قدرت يافتند و معادلات پيچيده قدرت را در هم ريختند، كساني را به عنوان حاكم برگزيدند كه اهداف حكومت و وظايف آن را به درستي به عهده گرفته و به انجام رساندند.

اخلاق درقرآن

شيوه قران در تربيت اخلاقي:

قران کريم ،معجزه جاويدان پيامبر اکرم(ص)سند حقانيت او واساسي ترين رکن معرفت و هدايت بشر در کنار ترجمان راستين آن يعني خاندان عصمت و طهارت (ع)از آغاز بعثت پيامبر گرامي اسلام تا انجام جهان مي باشد.(1)
کتاب انسان ساز قرآن،براي راهنمايي بشر و تربيت اخلاقي وي،طريق ويژه اي را برگزيده است که آن را از تعاليم ديگر علم اخلاق متمايز مي سازد اين ،رمز توفيق اين کتاب الهي در تربيت انسان هايي وارسته چون سلمان ،ابوذر و مقداد و صدها عالم و عارف رباني در طول تاريخ درخشان اسلام است.تفاوت عمده ئ مسلک قرآن با ساير روش هاي تربيتي،آن است که مکتب هاي اخلاقي رايج ،براي ايجاد يک رفتار مطلوب ،معمولاًبرمنافع دنيوي و بازخورد عمومي مردم برابر آن رفتار تکيه مي کنند؛مثلاًاين که شجاعت ،سبب پيشبرد انسان در امور مي شود ،مردم به انسان شجاع احترام مي گذارند و در مقابل ترس ،انسان را از مسير پيشرفت باز مي دارد و او را در نظر مردم ،حقير مي کند؛اما روش تربيتي قرآن ،بر معرفت الهي و توحيد خالص مبتني است.اساساًقرآن کريم،مرکز همه ئ عرفان ها و مبدأ همه ئ معرفت ها است.(2)

آیت ا... مهدوی کنی

آنچه از نظر خوانندگان گرامی می‎گذرد، سخنان حضرت آیت ا... مهدوی کنی – رئیس دانشگاه امام صادق علیه السلام در یکی از جلسات درس اخلاق است که در مسجد دانشگاه ایراد نموده و سپس به قلم خود ویرایش و بازبینی نموده‎اند. خاطر نشان می‎شود، پیام صادق این سخنان را بدون هیچ گونه تغییر ودخل و تصرفی به چاپ رسانده است.
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم. قال الله تعالی فی کتابه: « لقد کان لکم فی رسول الله أسوة حسنة لمن کان یرجوا الله و الیوم الاخر و ذکر الله کثیراً.»1
قبل از این که آیه را ترجمه کنم و دربارة آن توضیحی بدهم، توجه شما را به مقدمة کوتاهی جلب می‎کنم؛ هیچ یک از افراد و هیچ گروهی از جوامع انسانی در دنیا بدون الگو و سرمشق زندگی نمی‎کنند. آنها که گمان دارند مستقلند و الگو ندارند، خود نمی‎دانند که ناخودآگاه الگوی زندگی را انتخاب کرده‎اند. بی تردید انسان در زندگی جمعی اثرپذیر و احیاناً اثرگذار است و همه برای خود الگو دارند. در یک خانواده، پدر یا مادر الگوست و در مدرسه، معلم و مدیر و در دانشگاه، استاد ممتاز و در میان ورزشکاران، قهرمانان و در میان هنردوستان، هنرمند محبوب و نمونه و در میان شهروندان، افراد سرشناس و در میان گروههای سیاسی، لیدرها رهبران احزاب و در میان رجال سیاسی، رییس جمهور و صاحبان قدرت و در بین مسجدی‎ها و نمازگزاران، امام جماعت و در میان حزب اللهی‎ها، مقام رهبری و در میان شیعیان، امیرالمؤمنین علیه السلام به عنوان اسوه و الگو پذیرفته شده‎اند و هیچ کس بدون الگو حرکت نمی‎کند.

اخلاق اقتصادی از دیدگاه قرآن و حدیث

«اخلاق اقتصادی» بخشی از آموزه‏های اسلامی است که از یکسو، مؤلفه‏های رشد و توسعه اقتصادی و رفاه عمومی را ارائه می‏کند. از سوی دیگر، شیوه‏ها و عناصر مقابله با مفاسد و سالم‏سازی فعالیتهای اقتصادی را برمی‏نمایاند و بستر لازم را برای رشد معنوی و سعادت ابدی انسان نیز فراهم می‏سازد.
این نوشتار، پس از اثبات رابطه اخلاق با اقتصاد و نقد مبانی سرمایه‏داری، مبنی‏بر جدایی آن دو، مهم‏ترین عناصر اخلاق اقتصادی را در سه بخش «تولید»، «توزیع» و «مصرف» مورد بررسی قرار می‏دهد. «تحلیل اخلاق کار و تولید» و «بررسی نقش ارزشهای معنوی در رشد اقتصادی»، «تبیین شیوه‏های مقابله فرهنگی با زمینه‏ها و آثار فقر و تکاثر»، «تبیین اصول حاکم بر اخلاق تجارت» و «معیارهای تعیین الگوی مصرف» از مباحث این نوشتار است.

كلمات كليدي : انسان، انسانيت، حيوان، ملاك، معيار
یكی از ویژگیهای انسان كه با حسابهای مادی جور در نمیآید تفكیك انسانیت از انسان است؛ یعنی انسان چیزی است و انسانیت چیز دیگری است و این خاص انسان است؛ زیرا هر حیوانی از صفتش انفكاك ناپذیر است؛ مثلاً نمیشود پلنگی را پیدا كنیم كه صفت پلنگی و پلنگ بودن را نداشته باشد اما این امكان وجود دارد كه انسانهایی یافت شوند كه صفت انسانیت نداشته باشند و اتفاقا از این قبیل آدمها به وفور یافت میشود. یعنی اینكه یا از صفت انسانیت دورند یا از این صفت ارزنده بیبهرهاند. سرّ مطلب این است كه:

زیرانداز خود را به عنوان اكرام زیر پای كسی كه خدمتش می رسید پهن می كرد. [1]از روز بعثت تا دم مرگ، هرگز در حال تكیه دادن غذا نخورد.[2]هدیه افراد را (هر چند اندك و ناچیز) قبول می كرد.[3]بیشتر اوقات، رو به قبله می نشست.[4] زانو هایش را پیش اشخاص، باز نمی كرد و بیرون نمی آورد. بر تند خویی غریبه ها در سؤال و درخواست و سخن صبر می كرد. هیچ كس را ملامت و سر زنش نمی كرد و در پی كشف اسرار دیگران نبود.[5]

خنده هایش تبسم بود و هرگز قهقهه سر نمی داد.[6] بسیار شرمگین و با حیا بود. سخن كسی را قطع نمی كرد. از جلوی خودش غذا می خورد. كار افراد را به هر شكلی راه می انداخت و... بسیاری از فضایل بر جسته دیگر كه همه حاكی از روحی بلند و اخلاقی والا و ادبی متعالی بود.
ادب در معاشرت، میزان رشد و شعور انسان است و هر كس به اندازه ای می ارزد كه ادب دارد. عیار سنجش قیمت افراد« ادب» آنان است.
وقتی می توان با «ادب» دلها را خرید و هنگامی كه در «ادب داشتن» نشانه ایمان و وسیله تقرّب به خدا و محبوبیت نزد خالق و خلق است،
چرا از سنت رسول خدا و سیره اولیاء دین، ادب نیاموزیم؟ ... آری، ادب در گفتار و كردار، در خانه و جامعه، با كوچك و بزرگ، با خودی و غریبه، در همه جا... و با همگان!
[1] . همان، ص 75 و 76.
[2] . بحار الانوار، ج 16، ص 237.
[3] . همان، ص 227 و 240.
[4] . همان.
[5] . مكارم الاخلاق، ص 13، 15 و 17.
[6] . سنن النبی، ص 75.
جواد محدثي ـ اخلاق معاشرت ـ ص 29

آداب معاشرت با همسر

عظيمى، زهرا

مقدمه

قرآن كريم به خانواده اهميت بسيارى داده است. بنياد جامعه قرآنى بر خانواده و نقش آن نهاده شده است. از اين رو، به خانواده به عنوان مركز توجه احكام، حقوق و آداب اهتمام ويژه اى مبذول داشته و نقش و جايگاه آن را با گزاره ها، آموزه ها و دستورهاى متعدد تحكيم بخشيده است.
خانواده از اركان سه گانه مرد، زن و فرزند تشكيل شده و به زن به جهاتى نظرى خاص و ويژه اى شده تا جايگاه و نقش واقعى خود را در اين شاكله به خوبى پيدا كند; به همين دليل قرآن آيات زيادى را به مسايل زن اختصاص داده و از بيان كوچك ترين چيز خوددارى نورزيده است، يكى از مسايلى كه مورد توجه قرآن است آداب معاشرت با همسر و زن است. جمله كوتاه اما گوياى: «و عاشروهنّ بالمعروف» (نساء/ 4، 9) بيان گر اين مطلب است كه هر گونه ارتباط، برخورد و رفتار شوهر بايد به گونه اى باشد كه عرف و شرع و رفتار جوانمردانه با آن موافق باشد. پس اعمالى چون سخت گيرى در نفقه، آزار و اذيت يا بد خلقى و مانند آن ها، مخالف با معاشرت به معروفى است كه قرآن بدان سفارش نموده است.[1]

ملاك‌هاي انتخاب درست از ديدگاه قرآن كريم

حسین ابراهیم نژاد

مقدمه:

قرآن كريم ماندگارترين اثر تاريخي است. همان اثري كه هنوز بوي تازگي از آن استشمام مي‌شود سخن از كلام خداوند است. كتابي كه امام باقر عليه‌السلام درباره آن مي‌فرمايند: «خدا چيزي را كه امت تا روز بازپسين به آن نيازمند است فروگذار نكرده و آن را در كتابش فرو فرستاده و براي پيامبرش بيان كرده است. براي هر چيزي حدي قرار داده است و دليلي كه به آن راهنمايي كند . «بحارالانوار، ج 92 ص 84 ) بله! قرآن فقط مخصوص امت‌هاي گذشته نبوده و در همه مكانها و زمانها جاري است و نور آن تا قيامت بر جان‌هاي طالب راه درست و حقيقي نورافشاني مي‌كند. امام باقر (ع) مي‌فرمايند:«اگر بنا بود آيه‌اي كه در باره قومي نازل شد پس از مردن آن قوم بميرد از قرآن چيزي برجاي نمي‌ماند، ليكن تا زماني كه آسمانها و زمين باقي است سراسر قرآن در جريان خواهد بود و هر قومي را آيه‌اي است از خير يا شر، كه آن را مي‌خوانند و خود اهل آنند.» تفسير عياشي ج 1 ص 10 .

اسراف و تبذير در قرآن و سنت

محمدرضا عطايى

عضو هيات علمى دانشگاه آزاد مشهد

مقدمه

دين مقدس اسلام بهره‏بردارى مشروع از نعمتهاى الهى و زيباييهاى زندگى را مباح و روا و اسراف و زياده‏روى را حرام و ناروا مى‏داند و اين بدان جهت است كه مسلمان به تناسب امكانات و توانايى و كارآيى خود، در برابر جامعه مسؤوليت دارد. در اين صورت فرد اسرافكار قهرا از اجراى مسؤوليت و تعهدات اجتماعى خود بازمى‏ماند و از اين رهگذر بر پيكر جامعه ضربه مى‏زند.

نویسنده : حجت الاسلام حمید پارسانیا

اشاره:
موضوع علم اخلاق، خُلق انسان است. خُلق در برابر خَلق به کار می رود. خَلق مربوط به ظاهر و صورت انسان است و خُلق مربوط به باطن و سیرت آدمی. در تعریف خُلق گفته اند: ملکه ای نفسانی است که منشأ میشود تا افعال از آدمی به سادگی و به سهولت صادر گردد.... در دنیای اسلام علم اخلاق، از برخی مبادی و اصول موضوعه بهره میبرد. این مبادی و اصول موضوعه مربوط به علم اخلاق نیست، بلکه مربوط به علوم دیگری است؛ مثلا برخی از این مبادی معرفت شناسانه، بعضی فلسفی و بعضی دیگر نیز مبادی انسان شناختی است....

1. علم اخلاق در دنیای اسلام
در دنیای اسلام، علم اخلاق دانشی است که آثار و کتابهای بسیاری در مورد آن تدوین شده است. این دانش پیش از اسلام نیز در یونان شناخته شده بود. کتاب اخلاق نیکوماخوس اثر ارسطو، از نخستین کتابهایی است که به طور مستقل درباره این علم نوشته شده است. از برجسته ترین آثاری که درباره علم اخلاق در تاریخ فرهنگ اسلامی به نگارش درآمده است، می توان به این موارد اشاره کرد:
تهذیب الاخلاق، تألیف یحیی بن عدی بن حمید بن زکریا (م.364ق)
تهذیب الاخلاق و طهاره الاعراق نوشته ابو علی احمد بن محمد مسکویه (320ـ421هـ.ق)
اخلاق ناصری اثر خواجه نصیر الدین طوسی (597 هـ ق)
جامع السعادات نوشته ملا احمد نراقی و معراج السعاده اثر ملا مهدی نراقی
با توجه به آثار یاد شده علم اخلاق دانشی است که درباره نفس انسان بحث میکند؛ از آن جهت که افعال زیبا، زشت، شایسته یا ناشایست با اراده از نفس صادر میشوند.

كلمات كليدي : اميد، رجاء، يأس، انتظار، غرور
انسان و هر موجود زنده‌اي با اميد به‌ آينده‌اي بهتر زنده است و يأس و نااميدي در مسير زندگي است كه او را از زندگاني بالنده بازداشته به يك عنصر بي‌خاصيت و بي‌تحرك تبديل مي‌كند. در اين مقام مطالبي هرچند كوتاه در مورد اميد و اثرات آن عرضه مي‌شود.

یعنی ایمان نه تنها آثار و فواید مثبت آخروی در پی دارد، بلكه موجبات نعمت ها و بركات دنیایی را نیز فراهم می سازد. اگر كسی در پی بهره مندی از نعمت های دنیوی از طریق صحیح است، باید در مقام جست وجوی ایمان برآید.پنج. انجام اعمال نیك: علاوه بر این كه انجام عمل صالح شرط اساسی ایمان است، از آثار و فواید ایمان نیز می باشد؛ چرا كه ایمان آبشخور عمل و عملِ نیكو ثمره و نمود ایمان درونی است. به گفته‌ علامه طباطبایی(ره):

رهنمود حضرت امام صادق ـ علیه السلام ـ در این باره چنین است: «اِنَّ الْقَصْدَ اَمْرٌ یُحِبُّهُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ وَ‌ اِنَّ السَّرَفَ یُبْغِضُهُ حَتّی طَرْحِكَ النَّواهَ فَاِنَّها تَصْلَحُ لِشَیءٍ وَ حَتّی صَبِّكَ فَضْلَ شَرابِكَ»[1]میانه روی امری است كه خدای بزرگ آن را دوست دارد ولی از اسراف بدش می آید. حتی دور انداختن هسته خرما را، زیرا آن هم به كاری می آید همچنین باقیمانده آب آشامیدنی ات را.

آن چه پيش رو داريد گزيده‏اى از سخنان حضرت آية اللّه علامه مصباح يزدى(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبرى است كه در تاريخ 19/07/86 مطابق با بيست و نهم ماه مبارك رمضان 1428 ايراد فرموده‏اند. باشد تا اين رهنمودها چراغ فروزان راه هدايت و سعادت ما قرار گيرد.
بسم الله الرحمن الرحيم‏

آفت شكّ‏
وقتى انسان در مقامِ انجام وظيفه بر مى‏آيد اوّلين چيزى كه از خدا مى‏خواهد توفيق انجام وظيفه است. هم توفيق كارهايى كه بايد انجام بدهد و هم گناهانى كه بايد ترك كند، اين اطاعت‏ها براى سعادت ابدى است. اما آن چه در اين مناجات جالب توجه است اين است كه بعد از ذكر چند دعا از قبيل درخواست توفيق اطاعت و ترك معصيت بسيار تأكيد مى‏كند به اينكه خدايا من را به شك و ريب مبتلا نكن. گاهى انسان در مورد مطلبى كه بر اساس دلايل عقلى، منطقى يا براهين ديگرى يقين پيدا كرده است حالت شك پيدا مى‏كند. اين اجمالاً نشانه‏ى اين است كه قلب انسان كه محل ادراك و ايمان و يقين است، به طور كامل اختيارش دست ما نيست. گاهى هم اضطراب پيدا مى‏كند. قلب را قلب گفته‏اند، براى اينكه دائماً در حال تزلزل و زير و رو شدن و انقلاب است. اما با لطف خدا، مؤمنين زود از شك‏هاى لحظه‏اى نجات پيدا مى‏كنند. شايد مصداق اين آيه‏ى شريفه و پر معنا باشد كه «إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ1»؛ كسانى كه تقوى پيشه كنند وقتى اين شيطان‏هاى دوره‏گرد با آن‏ها تماس پيدا مى‏كنند، به ياد خدا مى‏افتند، و در اثر آن تذكر و ياد خدا، بينا مى‏شوند.

در ساختار اخلاق اسلامی، ایمان به عنوان عالی ترین صفت نفسانی هدایت گر مورد تأكید فراوان واقع شده و به همین دلیل تحصیل مبادی و مقدمات آن همانند علم و یقین نیز به شدت مورد ترغیب و تشویق قرار گرفته است و ابزارها و راه هایی كه می تواند آدمی را به این صفات نفسانی ارزشمند برساند، همانند تفّكر و خواطر و الهامات پسندیده، جایگاه ویژه ای در نظام اخلاقی اسلام دارند. در مقابل صفات نفسانی معارض و مانع پیدایش ایمان در آدمی، از قبیل «جهل» اعم از بسیط و مركب، «شك و حیرت»، «جُربزه» و «خاطرات نفسانی نكوهیده» و «وسوسه های شیطانی» همواره مورد مذمّت و نهی واقع شده اند.

اسراف، زياده روى و تجاوز از حدّ اعتدال از نگاه قرآن

مركزفرهنگ و معارف قرآن

واژه «اسراف» و مشتقات آن كه جمعاً 23 بار در قرآن به كار رفته، [1] مفهومى گسترده دارد [2] و هرگونه تجاوز از حدّ اعتدال و گرايش به افراط يا تفريط را در بر مى گيرد; [3] از اين رو، برخى با تفسير اين معناى عام، «اسراف» را در خصوص زياده روى و «سرف» را تنها در مفهوم كوتاهى به كار برده اند; [4] البته اين واژه در همه موارد، شامل كوتاهى از حدّ اعتدال نمى شود و بيشتر در زياده روى ظهور دارد; بدين جهت، بسيارى آن را مرادفِ افراط، و متضادّ تقصير و «تقتير» (فرقان/ 67) كه به معناى تضييق و بخل است دانسته اند. [5] افزون بر موارد پيشين، از واژه «قوام» (حد وسط و اعتدال) نيز در قرآن ياد شده (فرقان/ 67) كه مرز تعيين اسراف به شمار مى رود و تشخيص آن برعهده عقل، شرع يا عرف است. [6]

یکى از مبادى علم اخلاق این است که: آیا انسان، گرایش فطرى به اخلاق دارد یا اخلاق، تحمیل بر فطرت اوست؟ البته، این بحث در معناى جامع بین فضیلت و رذیلت، راه ندارد. در این جا اولا باید اخلاق را تعریف و بعد تقسیم کرد تا این بحث که آیا اخلاق، تحمیلى است‏یا نه؟ جاى خود را باز یابد.

تعریف و تقسیم اخلاق
اخلاق، عبارت از ملکات و هیئتهاى نفسانى است که اگر نفس به آن متصف شود، به سهولت کارى را انجام مى‏دهد. همان طور که صاحبان صنعتها و حرفه‏ها به سهولت، کار خود را انجام مى‏دهند، صاحبان ملکات فاضله و رذیله هم به سهولت، کار خوب یا بد مى‏کنند. پس اخلاق، عبارت از ملکات نفسانى و هیئآت روحى است که باعث مى‏شود کارها، زشت‏یا زیبا، به آسانى از نفس متخلق به اخلاق خاص، نشئت‏بگیرد.
بر اساس تبیین مزبور، اخلاق، به بد و خوب یا به بایدها و نبایدها، یا به فضایل و رذایل، تقسیم مى‏شود. سپس بحث مى‏شود که آیا تحصیل ملکات فاضله تحمیل بر نفس است‏یا نه؟ چون در مورد اصل اخلاق نمى‏شود گفت‏بر نفس تحمیل است‏یا نه; زیرا نفس از این دو صفت، خالى نیست. نمى‏توان گفت هر دو وصف براى او تحمیل است‏یا هیچ کدام بر او تحمیل نیست; ولى وقتى که اخلاق معنا شود (ما هو) و بعد تقسیم شود (کم هو)، نوبت‏به این بحث مى‏رسد که کدامیک از این دو رشته براى نفس، تحمیل است.
انسان، موجودى نیست که همه چیز در جهان امکان، به حال او سودمند و یا همه آنها براى وى زیانبار باشد و اصولا موجودى در جهان آفرینش یافت نمى‏شود که همه چیز براى او مساوى باشد، او هم مانند سایر موجودات، محدود است و قهرا بعضى چیزها براى او سودمند و برخى از آنها براى وى زیانبار است; و کارهایى هم که انجام مى‏دهد یا به سود و یا به زیان اوست، نه اینکه همه به سود و یا همه، به زیان او باشد. پس وقتى اصل خلق معنا شود، قهرا اخلاق و هیئات نفسانى به این دو رشته، تقسیم مى‏گردد. هیئات نفسانى که پیامدهاى آن به حال انسان، سودمند یا زیانبار است.

حضرت آيه الله العظمي مظاهري
حضرت آيه الله مصباح
حضرت آيه الله العظمي جوادي آملي
حضرت آيه الله مهدوي
حضرت آيه الله العظمي بهجت
حضرت آيه الله ناصري
حضرت آيه الله العظمي مجتبي تهراني
حضرت حجت السلام حاج شيخ جعفر ناصري
حضرت آيه الله قرهي

كلمات كليدي : ادخال سرور، نفع، مؤمنين، شادي، حاجت
براساس آموزه‌هاي ديني، مؤمنين، برادران ديني همديگر بوده[1] اعضاي به هم پيوسته يك پيكرند كه روح برادري بر كالبد آن سايه‌انداخته است و بايد در سختيها و مشكلات يكديگر شريك باشند و با اين كار گره‌اي از مشكلات همديگر باز كرده، شادي براي يكديگر هديه دهند.

نويسنده: محمد فتحعلي خاني

عقل مايه حيات و موجب كمال است و بدون آن غايت انسان تحقق نمي يابد.
عقل و انديشه راهبر انسان به سوي كمال هستند و ثمره عقل، حركت اندامها در جهت صحيح و مسير هدايت است. امام علي ـ عليه السّلام ـ مي فرمايند:
عقلها راهبران انديشه ها، و انديشه ها راهبران قلبها، و قلبها راهبران حواس و حواس راهبران اندام هستند. [1]
كسي كه از عقل بهره كافي برد همواره همراه حق است[2] و در راه حق پايداري مي كند[3] و در پايداري خويش نيتي صادق دارد. عقل سرچشمه همه خيرات است، چرا كه ريشه علم را عقل سيراب مي كند. امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمودند: «و من العقل الفطنة و الفهم و الحفظ و العلم»[4] و اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ فرمودند: «العلم اصل كل خير»[5].
اگر عقل انديشه را راهبري كند، انديشه ميوه هاي گوارا مي دهد. در روايات براي تفكر چنين نتايجي شمرده شده است: بصيرت، پندآموزي، شناخت اعمال نيك و بدِ خود، هدايت، آبادي آخرت، شناخت خوبيها و عمل به آن، جلوگيري از فساد امور، درستكاري، كاميابي و نورانيت دل.[6]
از پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله و سلّم ـ روايت شده است:
به يقين انسان به سبب خلق نيكو به درجه صائم قائم مي رسد و خلق نيكوي انسان كامل نمي شود تا آنكه عقل او كامل گردد، سپس ايمان او كامل مي شود و پروردگارش را پيروي مي كند و از دشمنش ابليس سرپيچي مي كند[7].

نويسنده:جواد محدثي

درون هريک از ما،ميداني براي«جهاد نفس»است. مهم ترين سلاح براي حضور مؤثر و موفقيت در اين ميدان،«اراده»است.قدرت اراده و انتخاب، مي تواند معجزه کند،به شرط آنکه بتوانيم از اين نعمت الهي و وديعه رباني بهره شايسته ببريم و بذر وجود را به برگ و بار بنشانيم.
کنترل قواي دروني و غرايز و تمايلات،و جلوگيري آنها از طغيان و عصيان،در فرهنگ قرآني «جهاد نفس» نام دارد و به تعبير ديگر«جهاد اکبر».ثمره اين مبارزه هم رسيدن به بهشت الهي است.اين وعده الهي است؛آنجا که فرموده:أمّا من خاف ربه و نهي النفس عن الهوي فإن الجنة هي المأوي نازعات/40-41؛هرکس از جايگاه پروردگارش بيمانک باشد و نفس را از هوا و هوس بازدارد،به يقيقن جايگاه او بهشت برين خواهد ود.

اخلاق در قرآن

اسراف: زياده‌روى و تجاوز از حدّ اعتدال

واژه اسراف و مشتقات آن‌كه جمعاً 23 بار در قرآن به‌كار رفته^[1]، مفهومى گسترده دارد^[2] و هرگونه تجاوز از حدّ اعتدال* و گرايش به افراط يا تفريط را در برمى‌گيرد^[3]، ازاين‌رو برخى با تقسيم اين معناى عام، «اسراف» را درخصوص زياده‌روى و «سرف» را تنها در مفهوم «كوتاهى» به‌كار برده‌اند^[4]. البته اين واژه در همه موارد، شامل كوتاهى از حدّ اعتدال نمى‌شود و بيشتر در زياده روى ظهور دارد، بدين جهت بسيارى آن را مرادفِ افراط، و متضادّ تقصير و «تقتير» (فرقان/25، 67) كه به معناى تضييق و بخل است دانسته‌اند.^[5] افزون بر موارد پيشين، از واژه «قوام» (حد وسط و اعتدال) نيز در قرآن ياد شده است (فرقان/25، 67) كه مرز تعيين اسراف به شمار مى‌رود و تشخيص آن برعهده عقل، شرع يا عرف است.^[6]

اهانت و تحقیر نمودن بندگان خدا و مذمت آن
شكی نیست كه این صفت مذمومه در شریعت مقدسه حرام، و موجب هلاكت صاحب آن است. از حضرت پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ روایت شده است كه: «خدای ـ تعالی ـ فرمود: هر كه اهانت برساند به یكی از دوستان من، پس كمر به مبارزه‌ی با من بسته است».[1]

در این قسمت به بیان گوشه ای از معانی و خواص صفات « الرَّحمن»، « الرَّحیم»، « ربّ » ،« مالك»، «احد» ، « صمد» ، « محیط »، «ولی»،«حیّ»،« قیّوم » ،«علیّ» و«عظیم» می پردازیم.
2- الرَّحمن ( بخشنده)
الرَّحمنُ مَعناهُ الواسِعُ الرَّحمَةِ عَلی عِبَادِهِ(1)
ذات مقدسی كه صاحب رحمت شامله(2) است بر بندگانش از مؤمن و كافر و روزی دهنده ایشان است؛ بلكه رحمت واسعه او همه موجودات را فرا گرفته. رحمان و رحیم هر یك صفت مشبهه برگرفته از رَحم هستند مانند علیم از عِلم الآ این كه دامنه معنا در رحمان بیشتر است. معنای رحمان، بخشش عام خداوند است، اما لفظش از اسماء خاصه حق است. یعنی هیچ موجودی جز خدا به این لفظ نامیده نمی شود مگر به اضافه عبد«الرحمن»(3). رحمان، اسم حق تعالی به اعتبار جمعیت اسمائی كه مبدأ انبعاث وجود بر حقایق جمیع مراتب امكانیه است(4) و رحیم اسم خاص است از جهت فیضان كمالات معنوی بر اهل ایمان(5).فقط حقیقت محمدیه(ع) به اعتبار نبوت، مظهر« رحمن» است و به اعتبار ولایت كلیه، مظهر اسم « رحیم» و به اعتبار وحدت و جامعیت مقام ولایت و نبوت مظهر كامل اسم اعظم(6). در انبیا، حقیقت خاتمیه(7)و در اولیاء حقیقت ولویّه حضرت علی مرتضی و ائمه بعد از او(ع) مظهر تامه این نام هستند.

باید همه جا میانه‌روی كرد: در مقابل این آیات و روایات، آیات و اخباری است كه امر به اقتصاد و میانه‌روی در انفاق می‌كند مانند این آیه‌ی شریفه «در عطا كردن امساك بسیار مكن مانند كسی كه دستش به گردنش بسته شده باشد. و هر چه داری به مردم مده مثل كسی كه دست خود را می‌گشاید كه هیچ در دستش نماند (تا به سبب امساك زیاد نزد عقلا سزاوار ملامت گردی و به سبب بخشش زیاد مغموم و متحیر بمانی) پس بنشینی ملامت و حسرت زده.»[1]

پيوند اخلاق و حقوق خانواده

محمد نوذري

اشاره:

از ديدگاه قرآن کريم، زندگي حقيقي در سراي آخرت تحقق مي‌يابد و زندگي دنيا جز سرگرمي و بازيچه نيست، اما تأثير زندگي دنيوي بر چگونگي حيات جاويد سراي آخرت حتمي است. بر اين اساس، يکي از مهم ترين رسالت‌هاي اسلام، کمک به انسان در فراگيري اخلاق و آيين زندگي و تعامل صحيح با خدا، خود و ديگران است؛ به عبارت ديگر يکي از اهداف دين اسلام، به هنجار نمودن رفتار و درمان بيمارهاي نفساني انسان و در نتيجه ايجاد جامعهي مطلوب و برخوردار از موازين صحيح اخلاقي است. در اين ميان، پاي بندي به موازين اخلاقي در خانواده، در مقام کوچک ترين نهاد جامعه از اهميتي ويژه برخوردار است. اين نوشتار پس از مفهوم شناسي اخلاق و حقوق، و بررسي پيوند قواعد حقوقي و اخلاقي، به برخي موارد تأثير اخلاق در حقوق خانواده اشاره ميكند.

كلمات كليدي : ادب، اخلاق، ادب فردي، ادب اجتماعي
ادب در لغت
ادب (با فتحه)؛ شگفت و عجب،[1]دانش، معرفت، روش پسنديده.[2]
ادب در لغت‌نامه‌هاي عربي، تمرين دادن نفس[3]و حسن اخلاق[4] شمرده شده است و ابن منظور ادب را راهنماي مردم به سوي كار پسنديده، و بازدارنده آنها از كار زشت مي‌داند.[5]

(خودارضائی)
از گناهان كبیره‌ای كه بر آن وعده‌ عذاب داده شده، استمناء است و آن بیرون كردن منی خود است از راه غیر طبیعی، مانند مالیدن به دست یا سایر اعضاء خود یا به اعضاء دیگری غیر از همسر.در كتاب جواهرالكلام درآخر مبحث حدود می‌نویسد: هر كس به دستش یا عضو دیگرش استمناء كند، باید تعزیر شود. چون كار حرامی بلكه كبیره‌ای را مرتكب شده است. چنانچه از حضرت صادق ـ علیه السّلام ـ از حكم آن می‌پرسند. آن حضرت می‌فرماید: «گناه بزرگی است كه خداوند در قرآن مجید از آن نهی فرموده است و استمناء كننده مثل این است كه به خودش نكاح كرده و اگر كسی را كه چنین كاری می‌كند، بشناسم، با او همخوراك نخواهم شد.»

نويسنده :طاهره تنها

حضرت علي (ع) :« صلَه الرحم تُوجب المحبَّه».
(پيوند با خويشاوندان محبت مي آورد)«غررالحکم»
سنت صله رحم از زيباترين و نيکوترين برنامه هاي ديني در معاشرت ها مي باشد. زيرا در يک جامعه پاک ،همبستگي اهل ايمان ضروري است و اين همبستگي در سايه ديد و بازديدهاست . گرچه در زندگي ماشيني امروزي با وجود مشغله هاي فراوان گاهي فرصت اين برنامه زيبا از انسان ها گرفته مي شود ولي حفظ ارزش هاي ديني و سنت هاي سودمند از عوامل جديد ،فرصت مناسبي براي انجام اين سنت زيباي ديني است .
صله رحم يا ديد و بازديد موجب شادابي روحيه ها و طول عمر انسان ها و رفع مشکلات مادي و معنوي انسان ها مي شود.
چنانچه امام صادق (ع) در مورد آثار ديد و بازديد فرموده است: «صله رحم اعمال را پاک ،اموال را افزون ،بلاها را دفع ، حساب را آسان ، اجل را به تأخير ، عمر را طولاني ، اخلاق را نيکو ، دست را بخشنده ، و دل وجان را خوش مي سازد.» (اصول کافي ، حديث 6 و 12)
البته صله رحم مرزي ندارد و اختصاص به بستگان نزديک و صالح ندارد بلکه يک وظيفه اخلاقي و انساني است. حتي نسبت به کساني که اهل گناه هستند اين سنت سفارش شده زيرا ممکن است در اثر ديد و بازديدهاي صالحان با نااهلان آنها ترک گناه کنند. چنانچه عکس اين کار هم ممکن است اتفاق بيفتد يعني اگر ترک ديدار با آنها موجب شود آنها در گناه خود پيشروي کنند حتي لجاجت کنند عقوبت گناه آنها دامان ما را نيز هم مي گيرد.

گزارش هاي قرآني از اشخاص و يا جوامع و اقوام بخاطر آن است كه نسبت به اشخاص موفق واكنش هاي مثبت نشان داده و آنان را به عنوان الگوهاي عملي و عيني زندگي خويش برگزينيم و يا از اشخاص منفي پرهيزكرده و از رفتارها و عقايد آن ها دوري نماييم. از اين رو خوانش آيات قرآني مي بايست با توجه به مسئله تقليد و الگوپذيري و اسوه يابي عملي و علمي و عيني باشد. اين نوشتار تلاشي است تا نقش اسوه ها و تقليد در زندگي بشر براساس تحليل قرآن دانسته شود. با هم اين نوشتار را از نظر مي گذرانيم.

از خصلت های بسیار زیبا و پسندیده، امانتداری و بازگرداندن بموقع و همراه با حفظ سلامت امانت است. معمولاً انسان در زندگی به انسان های امین نیازمند می شود، تا مال، وسیله، راز یا مطلب مهمی را نزد آنها به امانت بسپارد. امانت گذاری ناشی از اعتماد به امانت گیرنده است. حفظ امانت دیگران، مراعات اعتماد آنها و احترام به احساسات پاك انسانی است.

یکی دیگر از بیماریهای مهلک اخلاقی، که سرچشمه بسیاری از رذایل دیگر نیز به شمار می رود افساد در میان مردمان است که صفتى است خبیث ،و صاحب آن از اهل شقاوت است . این صفت ،آدمى را به جهنم مى‏رساند .و دین انسان را تباه مى‏كند .و صاحب این صفت خبیثه ،در مقام ضدّیّت با خدا و رسول بر آمده است .چون بسیارى از قواعد شرعیّه ،كه خداوند عالم قرار داده ،از :حضور جمعه و جماعت و مصافحه و زیارت و آمد و شد و ضیافت و نهى از ظنّ بد و غیبت ،همه از براى حصول دوستى و الفت میان مردمان است .و هیچ چیز در نزد خداوند عالم و پیغمبر او چنین مطلوب نیست ،كه میان بندگان الفت و یگانگى باشد .

كلمات كليدي : حرمت، محترم، احسان، بزرگداشت، تعظيم
احترام در حوزه ارتباطات اجتماعی از جایگاه خاصی برخوردار است. اصولا انسان ها، بدون احترام نمیتوانند اجتماعی سالم و پیشرفته را تشكیل دهند. از این رو احترام متقابل به عنوان عنصر و مولفه اصلی در ایجاد جامعههای سالم دارای جایگاه و اهمیت خاصی است. باحفظ حریم هاست كه زمینه تعامل سازنده و مثبت میان دو شخص فراهم میشود. به هر حال افراد، اندیشهها، منافع و نیازهای جداگانهای دارند و گاه این تفاوتها، خود عامل مهمی برای اختلاف و جدایی است. از این رو برخی از اندیشمندان چون استاد مرتضی مطهری بر این باور هستند كه اصل در میان انسان اختلاف است و تنها با بهرهگیری از اصولی انسانی میتوان آن را به اتحاد تبدیل كرد.

به فرموده امام علی ـ علیه السلام ـ : «اَمَرنا رَسوُلُ اللهِ ـ صلی الله علیه و آله ـ اَنْ نَلْقی اَهْلَ الُمَعاصی بِوُجوُهٍ مُكْفَهِرَّهٍ»[1] پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ به ما دستور داده است كه با معصیت كاران با چهره های عبوس روبه رو شویم.

اُسوه: الگو، پيروى و اقتدا، خصلت و روش شايسته پيروى

اسوه، اسم ثلاثى مجرّد است كه معناى مصدرى نيز از آن فهميده مى‌شود^[1] و از ريشه «ا‌ـ‌س‌ـ‌و» و اسا به معانى مداوا، اصلاح^[2]، اندوه، مداواى جراحت و صبر^[3] آمده است.
كلمه اسوه در لغت به معناى سرمشق، پيشوا^[4]، پيشوا در مهمّات، خصلتى كه شخص بدان لايق مقتدايى شود^[5]، آنچه بدان شخص اندوهگين تسلى يابد^[6]، حالت و روشى كه شايسته پيروى است^[7] و حالت پيروى انسان از ديگران آمده است; خواه پيروى، نيك و سودمند يا بد و زيانبار باشد.^[8] در فرهنگ اسلامى، اسوه به معناى پيروى نيك و سودمند است. كاربرد اسوه در قرآن با وصف «حسنه» و در برخى از روايات بدون وصف حسنه در پيروى از الگوهاى شايسته، مانند پيامبر(صلى الله عليه وآله)مى‌تواند گواه بر اين معنا باشد چنان‌چه در روايتى از امام حسين(عليه السلام) نقل شده: «لى و لكلّ مسلم برسول الله اُسْوه».^[9]واژه اسوه در قرآن‌كريم سه بار آمده است: يك بار در آيه 21 احزاب/33 در مورد پيامبراسلام(صلى الله عليه وآله) و دو بار در آيات 4 و 6 ممتحنه/60 درباره ابراهيم*خليل(عليه السلام) و همراهان‌او.

كلمات كليدي : انابه، توبه، بازگشت، هدايت
"انابه" از "نوب" مشتق شده و در لغت به معني بازگشت پی در پی چيزي است و در اصطلاح به معنی رجوع و بازگشت به سوی خدا از طریق توبه کردن است.[1]

نويسنده:محمد فتحعلي خاني

هر كس از عقل غريزي خود با چنان بصيرتي بهره گيرد كه به معرفت خدا و التزام به دين الهي نايل شود، واجد عقلي است كه به وسيله آن خداوند پرستش مي شود و بهشت به دست مي آيد.
درباره عوامل شكوفايي و ركود عقل به معناي عقل حسابگر ـ يعني عقلي كه در مرتبه عقل بالفعل است ـ روانشناسان تحقيقات بسياري كرده اند. حاصل تحقيقات آنان در قلمرو تعليم و تربيت، قابل بررسي و بهره برداري است. آنچه در محدوده اخلاق بايد مورد توجه قرار گيرد همان عواملي است كه عالمان اخلاق الهي مطرح كرده اند.

نور علم
علمي كه صلاح آخرت در هر عصري وابسته به آن است، علم آخرت است. حقايق اين علم ازلي و تغيير ناپذيرند. زماني مي توان گفت كسي اين علم را آموخته است كه آثار علمي آن مشاهده شود. بسيار ديده مي شود كه كساني با اصطلاحات علوم معنوي و آخرتي آشنايند، ولي آثار آن علوم در آنها ديده نمي شود. بهترين دليل بر اينكه چنين افرادي وجود دارند، رواياتي است كه عالمان سوء را معرفي مي كنند و آنان را وعده عذاب و آتش مي دهد. از اين روايات مي توان فهميد كه اطلاق عنوان عالم به اين افراد، مجازي است؛ زيرا در روايات ديگري آثار علم نجات و رستگاري معرفي شده است. اگر اثر علم رستگاري و حسن آخرت باشد، كسي كه عالم است نمي تواند جهنمي و بدعاقبت باشد. پس اگر به كسي كه آخرت سوء دارد، عالم گفته مي شود، از سر مجاز است.
همين مقدار كافي است تا بپذيريم علم، همين اصطلاحات و مفاهيم نيست، بلكه حقيقتي است كه با مذاكرات علمي به دست نمي آيد. مذاكرات علمي و تعلّم، فقط زمينه را براي دريافت آن حقيقت آماده مي سازد، ولي علم نوري است كه خداوند به قلوب مؤمنان خالص هديه مي كند. امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمودند:
ليس العلم بالتعلم و انما هو نور يقع في قلب من يريد الله تبارك و تعالي ان يهديه؛[1]
علم به زيادي دانش آموختن نيست، بلكه نوري است كه خداوند در قلب آنكه هدايتش را اراده فرموده وارد مي كند.
اين ديدگاه كه علم به افاضه پروردگار تحقق مي يابد، نقشي كليدي در اخلاق آموزشي دارد.

در سخن دیگری از پیامبر خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ ایمان به بهشت و جهنم نیز دو ركن مهم معاد ضروری دانسته شده است.[1] بنابراین ایمان به معاد و اركان اساسی آن از مهم ترین پایه های هدایتگر در اخلاق اسلامی است.چهار. ایمان به رسالت انبیا و كتب آسمانی: یكی از مبانی بهره مندی از تعالیم دینی و رویكرد به دین، به ویژه اخلاق اسلامی، باور به عجز و قصور آدمی در شناسایی درست كمال و سعادت خویش و گزینش ابزار و روش های صحیح برای راهیابی به آن است. به حتم كسی كه در این حقیقت تردید دارد، نمی تواند به رسالت انبیاء و محتوای دعوت آنان ایمان و اطمینان داشته باشد و بدون اعتماد و اطمینان، از خیراندیشی هیچ خیرخواهی نمی توان بهره چست.

نقش اخلاق و معنويت در كارامدى نظام اسلامى

محمد جواد رودگر

نقش اخلاق، اعتقاد، معرفت و معنويت نقشى بنيادين، زيربنايى، سرنوشت ساز وانكارناپذير در كارامدى نظام است. ترابط اخلاق و معنويت با كارامدى نظام اسلامى وبازشناسى عوامل حدوث و بقاى يك انقلاب و در واقع نظام اسلامى يك ضرورت غيرقابل انكار مى نمايد؛ چرا كه تنها با اين نگاه است كه مى توان از نفوذ انديشه هاى بيگانه وافكار ليبراليستى سكولاريستى و اومانيستى به نام اسلام جلوگيرى نمود. از ديدگاه اسلام هرگاه در نظام اجتماعى و مديريت حاكم بر جامعه «ايمان و عمل صالح» حكمفرماباشد آن حكومت داراى بركات و ثمرات ماندگارى خواهد بود.
اين مقاله بر آن است تا به بررسى كارامدى نظام سياسى، نظام اسلامى و ترابط وتعامل متقابل «اخلاق و معنويت» با «كارامدى نظام اسلامى» بپردازد.

یكی از نقطه های آغاز در رسیدن به كمال ، التزام به نوافل و مستحبات است. نوافل و سنن صالحه چندان مهم است كه بعضی از فقها ترك جمیع سنن را از آن جهت كه دلیل بر بی اعتنایی به آداب شرع مقدس است حرام دانسته اند.[1]

اخلاق انتخاباتي از ديدگاه قرآن

حسن كريمي

به طور معمول در يك فضاي رقابتي براي كسب قدرت، بسياري از نامزدها و هوادارانشان در عمل غير آن چيزي را نشان مي دهند كه در سخن بر زبان مي آورند. دوستي مي گفت كه هر كسي در جست وجوي آن چيزي است كه ندارد؛ از اين رو دغدغه وي مي شود و در هر جايي كه مي نشيند از آن چيز به عنوان مسئله مهم سخن مي گويد. به اين معنا كه چون خود انسان، مستبد است و علاقه دروني و يا فشار گفتمان بيروني وي را به سوي آن سوق داده است مي كوشد تا با تكرار و يادآوري آن، گرايش به آزادي را در خود تقويت كند و انساني آزاديخواه گردد و از استبداد راي و اقتدارگرايي شخصي رهايي يابد. با چنين رويكردي به نظر مي رسد كه ملاك هاي اخلاقي در هنگام انتخابات ها به اشكال مختلف ناديده گرفته مي شود و از سوي كساني كه مي خواهند رهبري جامعه را به عهده گيرند فرو مي پاشد و تهديد مي شود. كساني كه خود دچار هنجارشكني هستند و كم ترين مسائل اخلاقي را مراعات نمي كنند و اصول و مباني آن را ناديده مي گيرند، ديگران را متهم به بي اخلاقي انتخاباتي مي كنند. بر اين اساس مردم را دچار حيرت و سرگرداني مي كنند و اندك اندك فضاي ضداخلاقي را با اعمال و رفتارهاي خويش تشديد مي كنند و جالب آن كه پس از مدتي مردم را به رفتارهاي ضدهنجاري و اخلاقي متهم مي كنند. اين در حالي است كه خود در فضاي انتخاباتي زمينه اين گونه برخورد و واكنش را فراهم آورده و با هنجارشكني و رفتارهاي ضداخلاقي، جامعه را به سوي رفتار و عملكرد نادرست هدايت كرده اند؛ زيرا مردم اخلاق خويش را از رهبران خود مي يابند و مردم بر دين و اخلاق رهبران خود مي باشند.(الناس علي دين ملوكهم)

« مراتب شکر»
آن چه پيش رو داريد گزيده‏اى از سخنان حضرت آية اللّه علامه مصباح يزدى(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبرى است كه در تاريخ 15/07/86 مطابق با بيست و پنجم ماه مبارك رمضان 1428 ايراد فرموده‏اند. باشد تا اين رهنمودها چراغ فروزان راه هدايت و سعادت ما قرار گيرد.
> بسم الله الرحمن الرحيم‏

خداى شكور
خلاصه بحث گذشته اين شد كه وقتى موجودِ ذى شعورى، خدمتى براى موجودِ ذى شعور ديگرى انجام بدهد، آن شخصى كه خدمتى دريافت كرده، احساسِ خاصى برايش پديد مى‏آيد و رفتارى مترتب بر آن احساس انجام مى‏دهد. بنابراين ما به عنوان كسى كه نعمت‏هاى الهى را دريافت مى‏كنيم و اين نعمت‏ها را خدا براى خير ما عطا فرموده، در مقابلِ اين انعامِ الهى، بالفطره حالتى برايمان پيش مى‏آيد كه لوازمى دارد. اوّل اين كه با زبان تشكر كنيم. بعد رفتار خاصى انجام بدهيم. اين همان حقيقت شكر است.
نكته‏اى كه اينجا براى تتميم بحث بايد متذكر شويم اين است كه در قرآن، شكر در موردِ خداى متعال هم به كار رفته است. يكى از اسماء حسناى الهى، شكور است. در چهار جاى قرآن صفت شكور براى خدا به كار برده شده است. در دو مورد هم خداى متعال نسبت به بعضى انسانها مى‏فرمايد: سعى اين‏ها مورد سپاس و تشكر است؛ «وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعى لَها سَعْيَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً 1»، اين كه سعى و تلاشِ آخرت طلبان مورد تشكر است، ظاهراً وجه ديگرى ندارد جز اينكه خدا شكر مى‏كند. شاكرشان خداست. به هر حال اين جاى ترديدى نيست كه خداى متعال در مواردى خودش را شكرگزار معرفى مى‏كند. حال اين معنايش چيست؟ و آيا آن تعريفى كه براى شكر كرديم در اينجا هم صادق است؟

یكی از مهمترین نقاط آغاز، اداء فرایض و اهتمام به واجبات است به ویژه نماز، روزه، زكات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منكر. مؤمن سالك باید نماز را در وقت بخواند، نه تنها در وقت كه در اول وقت و همیشه باید پیش از وقت خود را آماده كند تا در اول وقت به نماز برخیزد، كه امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: أوَّل الْوقْتِ رِضْوانُ اللهِ و اخرُهُ عَفْوُاللهِ و الْعفْوُ لا یكونُ إلا منْ ذَنبٍ.»[1]

اسراف و انواع آن

مصطفي رحمتي

ازجمله مفاهيمي كه در قرآن موردتأكيد بسيار قرار گرفته موضوع اسراف است. در نگرش قرآني، مي توان به ناهنجاري بودن آن بي هيچ ترديد و گماني حكم كرد. اما از آن جايي كه ابعاد آن چنان كه بايد و شايد روشن و تبيين نشده و همه جوانب آن با رويكرد تحليلي مورد بررسي قرار نگرفته در اين نوشتار تلاش شده است تا به اين موضوع در ابعاد مختلف آن پرداخته شود كه البته به جهت مهم بودن مسايل اجتماعي و شناسايي اصول و موارد هنجاري از ضدهنجاري به جنبه اجتماعي آن بيشتر پرداخته شده است.

كلمات كليدي : امانت داري، امانت، خيانت، وديعه، اعتماد
وديعه از«ودع» بمعناي ترك كردن آمده است و چون در نزد امانت گيرنده ترك شده است وديعه گويند و امانت از «أمن» بمعناي ايمني و اطمينان و امانت را هم امانت گويند چون شخص امانت گذار از خيانت آن كسي كه امانت پيش اوست مطمئن و ايمن است.[1]

آنان در این اسراف كاری ضد اسلامی و انسانی به جایی رسیدند كه ساختمان‌های بزرگ و مجللی درست كردند كه پس از مرگ در آن دفن شوند و مقبره‌های وسیعی ساختند كه بسیار لازم و ضروری بود كه به جای آن كه مقبره شود خانه كسانی گردد كه خانه و كاشانه‌ای برای استراحت و زندگی ندارند ـ اسراف آنها به جایی رسیده كه برای سگ‌های خود اطاق‌های عالی ساخته و بر آن قلاده‌های طلا بسته و مربیانی استخدام نموده‌اند و در این راه ثروت هنگفتی را بیهوده به هدر داده‌اند (در مجله نیواستیتسمن در 9 ژوئن 1962 می‌نویسد: آمریكایی‌ها در هر سال در حدود سه میلیارد دلار كه 24 میلیارد تومان است برای سگ‌ها و توله‌هایشان خرج می‌كنند.) در حالی كه لازم بود این مال را در راه برطرف ساختن نیازمندی‌های هم نوعان بیچاره‌ی خود خرج كنند. و ثروتمندان میل شدیدی به زیورهای گرانبها و لباس‌های فاخر و ظروف طلا و نقره دارند. دیوارهای منازل را با نقاشی‌های گرانبها و عكس‌های پر قیمت و پرده‌های زرباف زینت داده‌اند... «پایان نقل از كتاب اسلام و مشكلات اقتصادی».
ضمناً این نكته هم یادآوری شود: اینكه می‌گوییم صرف فلان مقدار مال نسبت به فقیر اسراف و نسبت به ثروتمند اسراف نیست، اشتباه نشود كه ثروتمند هر نوع مخارجی در هر راهی كه خواست بكند مانعی ندارد و صرف مال در عیاشی و هوسرانی برای او جایز است و چون دارایی دارد برای او اسراف نیست بلكه حكم او شدیدتر و تكلیفش بیشتر است.
زیرا زیاده‌روی و صرف مال در مسكن و لباس و فرش و معیشت روزانه و لوازم زندگی، زیادتر از آنچه لازم دارد و سزاوار شأن و لایق به حال او است حرام است.
و ثانیاً آنچه از مخارج ضروری و لایق به شأنش زیاد بیاورد، حق ندارد آن را ذخیره كند بلكه باید خمس (یك پنجم) آن را به موارد معین برساند و اگر مورد وجوب زكات بوده، زكاتش را خارج كند. اگر در ارحام و خویشانش فقیر و گرفتاری است واجب است به مقداری كه ترك آن قطح رحم می‌شود، به آنها كمك مالی كند. مثلاً اگر رحم فقیرش سرمایه لازم دارد باید سرمایه‌اش بدهد. اگر بدهكار است باید بدهیش را بپردازد. اگر مریض است دارو و وسائل سلامتیش را فراهم كند بلكه واجب است هر مسلمان مضطر و بیچاره‌ای را كه از حالش خبردار می‌شود فریاد رسی كند. و اگر به این تكلیف عمل نكرده از كسانی است كه خداوند درباره‌ی ایشان می‌فرماید: «آنان كه زر و سیم را اندوخته كرده و در راه خدا خرج نمی‌كنند به عذابی دردناك نویدشان ده ـ روزی كه آن را (سیم و زر را) در آتش دوزخ سرخ كرده و پیشانی‌ها و پهلوها و پشت‌هایشان را به آن داغ كند. این همان است كه برای خود ذخیره نموده‌اید اكنون رنج آن گنج را كه خود ذخیره كرده‌اید بچشید.»[1]
از رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در تفسیر این آیه چنین رسیده كه فرمود: «هر كس درهم و دینار ذخیره كند و حق واجبش را نپردازد (در راه بدهكار و ضرر دیده و غیر آنها و در راه خدا انفاق نكند) روز قیامت با آن داغ كرده می‌شود.»[2]
آیات و اخبار وارده در لزوم انفاق در راه خدا و ثواب‌های بی‌شمار آن و تهدید و وعده‌ی عذاب برای بخل كردن از انفاق و جمع كردن مال، بسیار است كه ذكر آنها خارج از بحث ما است.[3]
وگرنه «برای نهادن چه سنگ و چه زر» از مال خدا داده كه می‌توانستند در این عالم ذكر جمیل و در آن عالم ثواب‌ها و بهره‌های همیشگی تحصیل كنند. در عوض لعنت در اینجا و حسرت و ندامت و محرومیت بلكه عذابی جاودانی در آنجا برای خود تحصیل می‌كنند.
به اعتبار زمان هم مختلف است:
چنان كه نسبت به اشخاص، اسراف فرق می‌كند همچنین به اعتبار زمان هم مختلف است. زیرا ممكن است صرف مقداری از مال برای معیشت نسبت به شخصی اسراف نباشد، در حالی كه اگر سال قحطی و فقر عمومی پیش آید، صرف چنین مقدار برای همین شخص اسراف باشد و بر او واجب می‌شود كه به كمتر از آن معیشت كند و مازاد را به دیگران كه گرفتارند بدهد.
اسرافی كه همیشه حرام است:
باید دانست كه سه قسم اسراف است كه در همه و در جمیع حالات حرام و اختصاص به شخص یا زمان یا جایی ندارد.
اول، ضایع كردن مال و بی‌فایده كردن آن هر چند آن مال كم باشد مانند هسته‌ی خرما را دور انداختن، هنگامی كه قابل استفاده باشد. یا بقیه‌ی ظرف آب را ریختن در جایی كه آب نایاب باشد و به مقدار رفع نیازمندی می‌گردد. چنانچه در ضمن احادیث گذشته ذكر گردید. یا لباسی كه قابل استفاده خود یا دیگری است پاره كردن و یا دور انداختن. یا خوراكی را نگه داشتن و به دیگری ندادن تا اینكه ضایع شود مانند روشن كردن چراغ در روشنایی آفتاب و مانند دادن مال به دست سفیه یا صغیری كه قدر آن را نمی‌داند و آن را تلف می‌كند و نظایر اینها.
حضرت صادق ـ علیه السّلام ـ میوه نیم خورده‌ای را دیدند كه از منزل ایشان بیرون انداخته شده بود (مانند اناری كه تمام دانه‌هایش را نخورند و دور اندازند یا خربزه و هنداونه را كه مقداری از مغزش باقیست دور اندازند). پس آن حضرت خشمناك شد و فرمود: این چه كاری است كه كردید اگر شما سیر شدید، بسیاری از مردم هستند كه سیر نشدند پس به آنهایی كه نیازمندند بدهید.[4]
و نسبت به دور ریختن تتمه طعام خصوصاً خورده‌ی نان (مگر در صحرا برای حیوانات)، روایات تهدید آمیزی رسیده كه ذكر آنها موجب طول كلام است. و مروی است كه در زمان دانیال پغمبر به واسطه‌ی بی‌حرمتی به نان و انداختن آن در زیر دست و پا به نفرین آن حضرت به قحطی مبتلا شدند به قسمی كه به خوردن یكدیگر ناچار شدند.
در وسائل مروی است كه حضرت باقر ـ علیه السّلام ـ خواستند به مستراح بروند، خورده نانی افتاده بود. حضرت آن را برداشتند و به غلام خود دادند و فرمودند: آن را نگهدار. پس از برگشتن آن خورده نان را مطالبه فرمود غلام گفت: آن را پاك كردم و خوردم. حضرت فرمود: تو در راه خدا آزادی. گفتند: این غلام كاری نكرده كه مستحق آزادی شود. فرمود: چون از نعمت نان احترام كرد و آن را خورد، بهشت بر او واجب شد. پس دوست نداشتم غلام من باشد كسی كه خدا او را بهشتی فرموده. و مثل همین روایت ازحضرت سید الشهداء ـ علیه السّلام ـ نقل شده است.[5]
از همین قبیل است پوشیدن لباس فاخری كه برای حفظ آبرو است در جایی كه در معرض كثیف شدن و ضایع گردیدن است. چنانچه در حدیث گذشته از حضرت صادق ـ علیه السّلام ـ ذكر گردید.
دوم، صرف كردن مال است در آنچه به بدن ضرر برساند،‌از خوردنی و آشامیدنی و غیر آنها. مانند خوردن چیزی پس از سیری هرگاه مضر باشد. چنانچه صرف مال در آنچه كه برای بدن نافع و صلاح آن است اسراف نیست.
در كافی مروی است كه شخصی از اصحاب امام صادق ـ علیه السّلام ـ از آن حضرت پرسید: كه در راه مكه گاه هست كه می‌خواهیم احرام ببندیم و نوره بكشیم. و سبوس آرد همراه نداریم كه پس از نوره بر بدن بمالیم. به عوض سبوس، بدن را با آرد پاكیزه می‌كنیم و از این كار این قدر متأثر می‌شوم كه خدا بهتر می‌داند. حضرت فرمود: آیا از ترس اسراف ناراحت می‌شوی؟ گفت: آری. فرمود: در چیزی كه سبب اصلاح بدن باشد اسراف نیست. بسیار شده كه می‌گویم آرد بیخته را با روغن زیت ممزوج می‌كنند و بر بردن می‌مالم. جز این نیست كه اسراف در چیزی است كه باعث تلف مال شود و به بدن ضرر رساند. گفتم: اقتار كه ضد اسراف است كدام است؟ فرمود: آن كه نان و نمك بخوری در حالی كه توانایی بر خوردن چیزی دیگری داشته باشی. گفتم: میانه روی كدام است؟ فرمود: آنكه نان و گوشت وشیر و سركه و روغن بخوری گاهی از این و گاهی از آن.[6]
سوم، صرف كردن مال در مصرف‌هایی كه شرعاً حرام است مانند خریدن شراب و آلات قمار و اجرت فاحشه و خواننده و رشوه دادن به حكام و صرف نمودن مال در چیزی كه ظلمی در بر دارد، یا ستمی به مسلمانی می‌زند و نظیر اینها. و در چنین مواردی از دو جهت مخالفت امر خدا و معصیت است: یكی گناه بودن اصل عمل و دیگر اسراف بودن صرف مال در آنها.
در تفسیر عیاشی از عبدالرحمن بن حجاج روایت كرده كه از حضرت صادق ـ علیه السّلام ـ معنی آیه «لاتبذر تبذیرا» را پرسید. فرمود: كسی كه در غیر طاعت خدا خرج می‌كند مبذر است و كسی كه در راه خدا صرف می‌كند میانه‌رو است.
آیا در خیر اسراف می‌آید: ظاهر بعضی از آیات شریفه و روایاتی كه در مدح ایثار رسیده، آن است كه انفاق مال در راه خدا در هر حالی هر چند صاحب مال خودش سخت به آن نیازمند باشد و به هر مقداری كه باشد هر چند تمام دارایی‌اش را بدهد، اسراف نیست بلكه مطلوب و مستحب است. مانند آیه‌ی شریفه «ایثار می‌كنند انصار، مهاجران را بر نفس‌های خویش (یعنی اموال و منازل را از خود باز می‌گیرند و به ایشان می‌دهند) هر چند خودشان فقیر و محتاج به آن اموالند. و هر كس نفس خود را از بخل نگاه دارد پس ایشان گروه رستگارانند.»[7]
ایثار آن است كه شخص به چیزی نیازمند است در عین حال، نیازمندی دیگری را به آن چیز می‌بیند، از خود می‌دهد.
شخصی از حضرت صادق ـ علیه السّلام ـ پرسید كدام صدقه افضل است؟ فرمود: «مردی كه تهی دست باشد و به مشقت تصدق كند. آیا نشنیده‌ای آیه شریفه «و ایثار می‌كنند بر خودشان هر چند به آن نیازمندند»؟[8]
پیغمبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: «خیری در اسراف نیست و اسرافی در خیر و راه خدا نیست.»[9][1] . والذین یكنزون الذهب و الفضه ولا ینفقونها فی سبیل الله فبشرهم بعذاب الیم یوم یحمی علیها فی نار جهنم فتكوی بها جباههم و جنوبهم و ظهور هم هذا ما كنزتم لانفسكم فذوقوا ما كنتم تكنزون (سوره برائت، آیه 33).
[2] . قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ ما من ذی كنز لایؤدی حقه الاجیء به یوم القیمه تكوی به جبینه و جبهته و قیل له هذا كنزك الذی بخلت به (تفسیر المیزان، ج9، ص60).
[3] . قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ كل ما یؤذی زكوته فلیس بكنزو ان كان تحت سبع ارضین و كل ما لایؤدی زكوته فهو كنزوان كان فوق الارض (تفسیر برهان،‌ج2، ص121).
و قال ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ ما من عبدله مال لایؤدی زكوته الا جمع یوم القیمه صفائح یحمی علیها فی نار جهنم فتكوی به جبهته و جنباه و ظهره حتی یقضی الله بین عباده فی یوم كان مقداره خمسین الف سنه مما تعدون ثم یری سبیله اما الی الجنه و اما الی النار (مجمع البیان، ج5، ص26).
[4] . عن الصادق ـ علیه السّلام ـ انه نظر الی فاكهه قدرمت من داره لم یستقص اكلها فغضب فقال ما هذا ان كنتم شبعتم فان كثیراً من الناس لم یشبعوا فاطعموه من یحتاج الیه. (مستدرك الوسائل، كتاب الاطعمه و الاشربه، باب 61، ص94).
[5] . عن الحسین بن علی ـ علیهما السّلام ـ انه دخل المستراح فوجد لقمه ملقاه فدفعها الی غلام له و قال یا غلام اذكرنی بهذه اللقمه اذا خرجت فاكلها الغلام فلما خرج الحسین بن علی قال یا غلام اللقمه قال اكلتها یا مولای قال انت حرلوجه الله فقال رجل اعتقته قال نعم سمعت رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ یقول من وجد لقمه ملقاه فمسح او غسل منهائم اكلها لم تستقر فی جوفه الا اعتقه الله من النار و لم اكن لاستعبد رجلاً اعتقه الله من النار.(وسائل الشیعه، كتاب الطهاره، باب 39).
[6] . مستدرك الوسائل، باب النكاح، ابواب النفقات، باب 26.
[7] . و یؤثرون علی انفسهم و لو كان بهم خصاصه و من یوق شح نفسه فاولئك هم المفلحون (سوره حشر، آیه 9).
[8] . ای الصدقه افضل فقال ـ علیه السّلام ـ جهد المقل (كافی، ج4، ص18، باب الایثار).
[9] . لاخیر فی السرف ولا سرف فی الخیر (سفینه البحار، ج1، ص616).

اخلاص

الف) چيستي اخلاص

تعريف اخلاص

ضد ريا، اخلاص است و آن عبارت است از خالص ساختن قصد از غير خدا و پرداختن نيت از ما سوي الله و هر عبادتي که قصد در آن به اين حد نباشد، از اخلاص عاري است. پس کسي که طاعت مي کند اگر به قصد ريا، يعني وا نمودن به مردم و حصول قدر و منزلت در نزد ايشان باشد، آن «مرايي» مطلق است و اگر به قصد تقرب باشد، و ليکن با آن غرض دنيوي ديگري غير از ريا نيز به آن ضميمه باشد، مثل اين که در روزه نيز قصد پرهيز بکند؛ يا در آزاد کردن بنده اي که خريدار نداشته باشد، قصد فرار از خراجات يا خلاصي از شرارت و بدخلقي او را نيز بکند يا در حج، نيت خلاصي از بعضي گرفتاري هاي وطن يا شر دشمنان کند، يا در تحصيل علم، قصد عزت و برتري نمايد يا در وضو و غسل، نيت خنک شدن يا پاکيزگي کند يا در تصدق به سائل، نيت خلاصي از «ابرام» (1) او کند و نحو اين ها. اگر چه در اين وقت، آن شخص مرايي نباشد و ليکن عمل او از اخلاص خارج است.
پس اخلاص آن است که عمل او از جميع اين شوائب و اغراض خالي باشد و از جهت محض تقرب به خدا بوده باشد. (2)

در این قسمت به بیان گوشه ای از مفاهیم عمیق و آثار عجیب صفات «اله» ، « واحد» ، «شكور» ، «غفور» ،« وهاب »، «سمیع » ، «الدعا» ، «قائم» ، «شهید »، «الرقیب» ، «حسیب »، «العَفُوّ» ، «الوكیل »، «مُقیت» ، «محیی» ، «ممیت» ، «نعم المولی و نعم النصیر» ، «قوی» خواهیم پرداخت.
30- إله ( معبود)
إلهاً واحِداً وَ نَحنُ لَهُ مُسلِمُونَ - ( خداوند یكتا، همان) معبود یگانه است و ما مطیع فرمان اوییم.(1)
اله تمام اشیاء خداست؛ یعنی موجودیت تمام اشیاء به وجود مطلق او وابسته است. ( به شرح « الله» مراجعه شود.)
31- واحد( یكتا و یگانه)
إلهاً واحِداً وَ نَحنُ لَهُ مُسلِمُونَ - ( خداوند یكتا، همان) معبود یگانه است و ما مطیع فرمان اوییم.(2)
فاعل بافعل، ذات حضرت احدیت است و بس؛ یعنی در ذات و صفات یگانه است. اگر بخواهیم خداوند متعال را به « یا واحد» بخوانیم هیچ توجه به اعداد نیست.
خواص:
1- برایمتوجه كردن دلها به سوی خود در هر روز 10 مرتبه ذكر« یا واحد» خوانده شود.

اسراف ، واقعيت تلخ جامعه

حسين شرف بياني

اسراف كه به معناي زياده روي و تجاوز از حد و مرزهاي قانوني و طبيعي در هر كاري است نه تنها از نظر قرآن امري ناپسند است و در حوزه منكرات دسته بندي مي شود بلكه يكي از عوامل اصلي دوري از رحمت خداوند محسوب مي شود.
خداوند در آيه 141 سوره انعام و 31 سوره اعراف به صراحت بيان مي دارد كه خدا مسرفان در حوزه اقتصادي و مصرف را دوست نمي دارد.
براي كساني كه مي خواهند محبوب خداوند باشند اين مساله بسيار مهم است از اين رو از هر كاري كه آنان را از حوزه محبوبان خداوندي بيرون برد و يا در جرگه دشمنان خدا قرار دهد، پرهيز مي كنند و مي كوشند تا به هر شكلي شده با شناخت عوامل و علل دوري و يا دشمني، از آن پرهيز كنند. به نظر مي رسد كه حتي براي كساني كه طالب دنيا و متاع دنيوي هستند نيز مي بايست دوري از اسراف در دستور زندگي قرار گيرد؛ زيرا چنان كه از آيات قرآني به دست مي آيد اسراف نه تنها عامل مهم در دوري از محبت خداوند مي شود بلكه موجب مي شود خود و يا جامعه دچار نابودي گردد. (يس آيات 13 و 19)

اسراف و تبذیر از گناهانی است كه بر كبیره بودنش تصریح شده است. چنانچه در صحیحه فضل بن شاذان از حضرت رضا ـ علیه السّلام ـ و همچنین در روایت اعمش از حضرت صادق ـ علیه السّلام ـ ضمن شماره‌ی كبائر، اسراف و تبذیر را ذكر فرموده‌اند و برای دانستن بزرگی این گناه مقداری از آیات و اخبار رسیده یادآوری می‌شود و بعد معنا و اقسام آن ذكر می‌گردد.

كلمات كليدي : اخلاص، شرك، ريا، مخلص
از نظر قرآن، شخصيّت واقعى ما همان روح ماست؛ روح ما با هر عمل اختيارى، از قوّه بسوى فعليّت گام بر مى‏دارد و خاصيتى متناسب با هدف خود كسب مى‏كند؛ اين آثار و ملكات جزء شخصيت ما مى‏شود و ما را به عالمى متناسب خود از عوالم وجود مى‏برد. از طرفي اسلام عمل با روح مى‏خواهد نه عمل بى‏روح، و روح و جان عمل، نيت است

ارزش علم و دانش در قرآن: یكی از ارزش‌های اسلامی در قرآن، «علم و دانش» است. «... هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ...»[1] «آیا دانایان و نادانان با هم برابرند؟». آیا كسانی كه در تحصیل فضایل و آگاهی‌های مفید و مؤثر در كمال خویش گام بر می‌دارند، با گروهی كه از حیات جز خواب و خوراك و... چیزی نمی‌دانند برابرند؟ شكی نیست كه برتری و ارجحیت، همانا از آن كسانی است كه در راه تحصیل علم گام بر می‌دارند، و ساعت‌هایی را به تعلیم و تعلم سپری می‌سازند و از دیار جهالت و لو چند قدم در شبانه روز به سوی عالم علم و نور،‌ هجرت می‌كنند:

ايمان

معرفت خداوند و شناخت عقلانى نسبت به ذات و صفات او اولين مرتبه از مراتب كمال نظرى انسان است وقتى عقل انسان وجود خداى خالق قادر متعال را بپذيرد نخستين شرط حركت به سوى او را به دست آورده است ولى هر حركتى علاوه بر شناخت نيازمند انگيزه است شناخت به تنهايى نمى‏تواند انسان را به حركت آورد به ويژه اگر حركت در جهت و مسير خاصى دشوار باشد. شناختى مى‏تواند انسان رابه حركت آورد كه شوق‏انگيز باشد و اشتياق انسان وقتى برانگيخته مى‏شود كه نتيجه حركت خود را لذت آور، سعادت بخش و كمال آفرين بيابد. كسى كه لذت عملى را چشيده باشد و خوشى حاصل از كارى را تجربه نموده باشد اشتياق بيشترى براى انجام آن عمل دارد به خصوص اگر تجربه به او نشان دهد كه با تكرار آن عمل لذت و خوشى بيشترى پديد مى‏آيد نه آن كه لذت حاصل از آن عمل يك نواخت و ملال آور شود لذت‏هاى جسمانى مانند لذت خوردن و آشاميدن در صورتى كه از حد معينى تجاوز كنند به رنج و ناخوشى بدل مى‏شوند لذيذترين غذاها وقتى كه زياد خورده شودند لذت بخش نخواهند بود و موجب زيان جسم و تنفر روح مى‏گردند. اما لذات معنوى اين گونه نيستند يعنى تكرار آنها موجب دلزدگى نمى‏شود و هر بار كه تكرار مى‏شوند لذت بيشترى به همراه مى‏آورند.

akhlagh.net

گروه طراحی خلیلان رسانه

پژوهش های اخلاقی

پژوهش های اخلاقی

مقالات فلسفه اخلاق

فرمايشات حضرت آيه الله ناصري - امام زمان عج

رذائل يا زشتيهاي اخلاق

كتابخانه ديجيتال

سلسله دروس اخلاق حجه الاسلام و المسلمین ناصری

مقالات اخلاق و عرفان اسلامي

سيره اهل بيت عليهم السلام

سیره پیامبر اعظم ص

مبانی اخلاق اسلامی

موسسه فرهنگی دارالهدی

مقالات اخلاقي

اخلاق در روايات

مشاهير اخلاق

مقالات اولیاء الهی

مشاوره اخلاقي

فضیلت های اخلاق